Çocukken süper kahramanlar bize önce güç fikrini gösterirdi. Uçabilmek, duvarlara tırmanmak, zamanı aşmak, yaraları saniyeler içinde iyileştirmek, yıldırımları yönetmek ya da bir zırhın içine girip neredeyse yenilmez hale gelmek… Bütün bunlar aynı hayali kurduruyordu: Yeterince güçlü olsaydık, hayatın sorunları da küçülürdü.

Ama çizgi romanlar ve onlardan doğan filmler yıllardır bize tam tersini anlatıyor. Spider-Man örümcek tarafından ısırıldıktan sonra yetim kalmış bir genç olmaktan kurtulmuyor. Superman dünyayı kaldırabilecek kadar güçlü olsa da nereye ait olduğunu bilmiyor. Batman milyarlarca dolarlık teknolojiye sahip ama çocukken kaybettiği güven duygusunu geri alamıyor. Thor tanrı, ama yine de babasının onayını arıyor. Hulk dünyanın en güçlü yaratıklarından biri, fakat kendi öfkesinden korkuyor. Iron Man kendisini zırhla kaplıyor ama kırılganlığını ortadan kaldıramıyor.

Belki de süper kahraman hikâyelerinin asıl sırrı burada. Bu karakterleri yıllardır izlememizin nedeni onların güçlü olması değil; güçlerinin işe yaramadığı yerlerde hâlâ bizim gibi davranmaları. Kayıp yaşıyorlar, sevilmek istiyorlar, suçluluk duyuyorlar, yanlış karar veriyorlar, geçmişe takılıyorlar, aileleriyle sorun yaşıyorlar ve bazen bütün yeteneklerine rağmen kendilerini yetersiz hissediyorlar. Bu yüzden bu programda kahramanların ne kadar güçlü olduklarına değil, güçlerinin neyi çözemediğine bakacağız.

Kostümleri bir kenara bırakacağız, maskeleri çıkaracağız, çekici, kalkanı, pençeleri ve zırhı masaya koyacağız. Ve her seferinde aynı soruyu soracağız: Aslında bu kimin hikâyesi? Çünkü belki de süper kahramanları ilginç yapan şey, insanüstü olmaları değil.

Ne kadar güçlenirlerse güçlensinler, insan olmaktan kurtulamamaları.

Süper kahramanlar neden kendilerini kurtaramıyor?

1 — SPIDER-MAN: SÜPER GÜÇLER YETİM BİR ÇOCUĞUN DERDİNİ ÇÖZER Mİ?

Spider-Man’ın hikâyesi ilk bakışta klasik bir güçlenme hikâyesidir. Peter Parker içine kapanık, çok popüler olmayan, fiziksel olarak güçlü sayılmayan bir gençtir. Anne ve babasını küçük yaşta kaybetmiş, Ben Amca ile May Hala tarafından büyütülmüştür. Sonra radyoaktif bir örümcek tarafından ısırılır ve hayatı bir gecede değişir. Artık duvarlara tırmanabilir, çok daha güçlüdür, refleksleri olağanüstüdür ve tehlikeyi önceden hissedebilir.

Bir ergen için bundan daha büyük bir piyango düşünmek zor. Özellikle de okulda kendisini güçsüz, önemsiz ya da görünmez hisseden biri için. Fakat Spider-Man’ın bütün meselesi, bu mucizenin Peter Parker’ın esas problemlerinden hiçbirini çözmemesidir.

Peter güçlü hale gelir ama ailesini geri kazanmaz. Daha çekici, daha cesur ve daha dikkat çekici biri olabilir ama çocukluğundaki kayıplar yerli yerindedir. Üstelik yeni gücü ona yeni bir özgürlük vermek yerine yeni bir suçluluk duygusu getirir. Güçlerini ilk zamanlarda kendisi için kullanmayı seçtiği sırada durdurmadığı bir suçlunun daha sonra Ben Amca’nın ölümüne yol açması, Peter’ın hayatındaki belirleyici kırılmadır.

O andan sonra Spider-Man olmanın anlamı değişir. Peter artık yalnızca suçlularla savaşmaz; kendi geçmişiyle de hesaplaşır. Ünlü “Büyük güç büyük sorumluluk getirir” ilkesi burada yalnızca kahramanca bir slogan değildir. Peter açısından son derece ağır bir ahlaki sonuç taşır. Bir şeyi engelleyebilecek durumdaysanız ve engellemezseniz, sonuçlarından ne ölçüde sorumlusunuz? Bu sorunun kolay cevabı yoktur.

Peter’ın hayatının giderek zorlaşmasının nedeni de budur. Çünkü yeni gücü ona daha fazla seçenek verirken aynı zamanda daha fazla sorumluluk yükler. Eskiden bir sokakta yaşanan soygun onun meselesi olmayabilirdi. Artık müdahale edebileceğini bildiği için görmezden gelmesi daha zordur. Birini kurtarabilecek güçteyseniz, yorgun olduğunuz için eve gitme hakkınız var mıdır? Başka bir yerde başka birinin yardıma ihtiyacı olduğunu biliyorsanız sevgilinizle randevuya devam edebilir misiniz?

Spider-Man hikâyelerinin büyük bölümü aslında bu tür seçimlerle ilgilidir. Peter’ın para kazanması gerekir. İşe yetişmesi gerekir. May Hala ile ilgilenmesi gerekir. Arkadaşlarını ve sevgilisini ihmal etmemesi gerekir. Ama aynı anda New York’ta birileri yardıma ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle süper kahramanlık onun gündelik hayatını kolaylaştırmaz; tam tersine sürekli parçalar. Peter Parker’ın en tanıdık taraflarından biri de budur. Bir insanın aynı anda iyi bir çalışan, iyi bir evlat, iyi bir arkadaş, iyi bir sevgili ve sorumluluk sahibi biri olmaya çalışırken hiçbirine yeterince yetişememesi, olağanüstü güç gerektirmeyen son derece sıradan bir problemdir.

Spider-Man’ın fantastik tarafını kaldırdığımızda geriye aslında oldukça tanıdık bir genç kalır.

ASLINDA…

Spider-Man, özünde anne ve babasını erken yaşta kaybetmiş bir çocuğun büyüme hikâyesidir. Peter’ın hayatındaki ilk büyük gerçek kayıptır. Anne babasının yokluğu onun seçimi değildir. Ben Amca’nın ölümü ise çok daha ağır bir biçimde hayatına girer, çünkü Peter burada kendi kararının sonuçlarıyla karşılaşır. Bu nedenle Peter’ın kahramanlığı yalnızca insanlara yardım etmekten ibaret değildir; aynı zamanda geçmişte yaptığı bir tercihin anlamını hayatı boyunca taşımaktır.

Burada süper kahraman hikâyesinin altında çok sıradan ama ağır bir insan duygusu vardır: suçluluk. İnsanlar çoğu zaman geçmişte yaptıkları bir seçimi tekrar tekrar düşünürler. “Başka türlü davranabilir miydim?”, “Biraz daha dikkat etseydim ne olurdu?”, “O gün orada olsaydım bunu engelleyebilir miydim?” gibi soruların kesin bir cevabı yoktur. Peter Parker’ın farkı, bu sorunun onun hayatında çok daha somut olmasıdır. Gerçekten müdahale edebilecek güce sahipti ve bunu kullanmamayı seçmişti.

Bundan sonra yaptığı kahramanlıkların hiçbiri Ben Amca’yı geri getirmez. Bu yüzden Peter’ın hikâyesi aynı zamanda telafi edilemeyen bir kayıpla yaşamayı öğrenme hikâyesidir. İnsan geçmişi düzeltemediğinde ne yapar? Peter’ın cevabı, gelecekte aynı hatayı tekrarlamamaya çalışmaktır. Spider-Man kimliği bir bakıma bu kararın sürekli hale gelmiş biçimidir. Bir başka açıdan bakıldığında Spider-Man doğrudan ergenlikle ilgili bir hikâyedir. Peter’ın bedeni aniden değişir, daha önce sahip olmadığı özellikler kazanır ve kendisini nasıl kullanacağını öğrenmek zorunda kalır. Ergenlik döneminin beden değişimi, özgüven, kimlik ve kabul görme problemleri burada fantastik biçimde büyütülmüştür.

Peter artık fiziksel olarak güçlüdür ama kendisini hangi kimliğin tanımladığından emin değildir. Okulda Peter Parker’dır, şehirde Spider-Man. Biri sıradan ve çoğu zaman görünmezdir, diğeri herkesin dikkatini çeker. Bu ikilik çok basit bir insan sorusuna dönüşür: İnsanlar beni gerçekten olduğum kişi için mi seviyor, yoksa onlara gösterdiğim kişi için mi? Bunun cevabını örümcek duyusu vermez.

Aynı şey aşk için de geçerlidir. Peter’ın güçleri onu daha iyi bir sevgili yapmaz. Hatta sürekli ortadan kaybolması, verdiği sözleri tutamaması ve kimliğini gizlemek zorunda olması ilişkilerini daha zor hale getirir. Dünyayı kurtarabilen birinin sevdiği insanla sıradan bir akşam geçirememesi, Spider-Man anlatılarındaki en insani çelişkilerden biridir. Bu yüzden Peter Parker’ın hayatındaki asıl problem hiçbir zaman yeterince güçlü olmamak değildir.

Sorunu, hayatın aynı anda birçok şey istemesidir. Ailesine karşı sorumluluk, sevgilisine karşı sorumluluk, arkadaşlarına karşı sorumluluk, topluma karşı sorumluluk ve kendisine karşı sorumluluk sürekli birbirine çarpar. Süper güçler bu sorunları çözmez, çünkü bunların hiçbiri fiziksel güç problemi değildir. Spider-Man’ın yıllardır bu kadar güçlü bir karakter olarak kalmasının nedenlerinden biri de burada yatıyor. İnsanlar onun gibi duvarlara tırmanamazlar ama onun gibi yetişemeyebilirler. Onun gibi hata yapabilirler. Bir kaybın ardından kendilerini suçlayabilirler. Sevdikleri insanlara yeterince zaman ayıramayabilirler. İyi bir şey yapmaya çalışırken başka bir yerde hata yapabilirler.

Spider-Man’ın hikâyesi bu yüzden yalnızca “sıradan bir çocuğun süper güç kazanması” değildir. Aslında, hayatındaki kayıpları ve suçluluğu taşıyarak büyümeye çalışan bir gencin hikâyesidir. Örümcek Peter Parker’a güç vermiştir. Fakat onun çocukluğunda eksik kalan hiçbir şeyi geri getirmemiştir.

2 — SUPERMAN: DÜNYANIN EN GÜÇLÜ İNSANI NEREYE AİT?

Superman’a dışarıdan bakınca süper kahraman fikrinin en saf haliyle karşılaşıyoruz. Uçabiliyor, olağanüstü güçlü, kurşunlardan etkilenmiyor, çok hızlı hareket edebiliyor, gözlerinden ısı ışınları çıkarabiliyor ve çoğu insanın birkaç saniyede öleceği koşullarda yaşamaya devam edebiliyor. Fiziksel güç açısından bakıldığında onun sorunlarının büyük bölümünün zaten çözülmüş olması gerekir. Ama Superman’ın hikâyesi hiçbir zaman yalnızca güç hakkında değildir.

Kal-El, yok olmak üzere olan Krypton gezegeninden henüz bebekken gönderilir. Dünya’ya düştüğünde onu bulan Jonathan ve Martha Kent tarafından büyütülür ve Clark Kent adını alır. Dolayısıyla daha çocukluğundan itibaren iki ayrı kimliğin arasında yaşamaya başlar. Bir tarafta Kansas’ta büyüyen, ailesinin değerleriyle şekillenen Clark vardır; diğer tarafta kendisinin bile uzun süre tam olarak tanımadığı Kryptonlu Kal-El.

Buradaki problem aslında çok tanıdıktır. Çocuğun doğduğu yer başka, büyüdüğü yer başkadır. Biyolojik ailesi başka bir dünyaya aittir, onu yetiştiren ailesi başka bir dünyaya. Bir noktadan sonra geçmişini öğrenir ve kendisini tanımlamak için iki ayrı mirası birden anlamlandırmak zorunda kalır. Üstelik Clark’ın farklılığı yalnızca kültürel değildir. Çocukluğu boyunca bedeninin diğer çocuklarınkinden farklı olduğunu da fark eder. Başkalarının yapamadığı şeyleri yapabilir, başkalarının duyamadığı şeyleri duyabilir ve gücünü sürekli kontrol etmek zorundadır. Bu nedenle Superman’ın çocukluğu, olağanüstü güç kazanmanın keyfinden çok farklılığını gizlemeyi öğrenmekle geçer.

Bir çocuk düşünün; arkadaşlarıyla oynarken ne kadar güçlü olduğunu göstermemesi gerekiyor. Sinirlendiğinde kendisini tutması gerekiyor. Birine çarparken bile zarar vermemek için dikkat etmesi gerekiyor. İnsanların arasında yaşayabilmek için sürekli olarak kendi kapasitesini bastırıyor. Bu, Superman’ın en ilginç insani problemlerinden biridir. Onun için güç yalnızca imkân değil, aynı zamanda sürekli kontrol edilmesi gereken bir şeydir. Bir başka problem ise yardım etmenin sınırıdır.

Superman dünyanın herhangi bir yerindeki felakete müdahale edebilecek güçtedir. Bir uçak düşüyorsa onu kurtarabilir. Bir bina yıkılıyorsa kaldırabilir. Bir savaş çıkıyorsa teorik olarak tarafların silahlarını ellerinden alabilir. Bir diktatör insanları öldürüyorsa onu birkaç dakika içinde etkisiz hale getirebilir. Ama burada fiziksel güçten çok daha zor bir soru başlar: Ne kadar müdahale etmelidir? Superman insanların hayatını kurtarmalıdır, bunda pek tartışma yoktur. Peki hükümetlerin kararlarına müdahale etmeli midir? Savaşları zorla bitirmeli midir? Dünyadaki bütün silahları yok etmeli midir? İnsanların yanlış karar vermesini engellemek için onları zorlamalı mıdır?

Bunların hiçbirinin cevabı yumrukla verilemez. Superman’ın gücü o kadar büyüktür ki mesele zaman zaman “Neleri yapabilir?” olmaktan çıkıp “Yapabildiği şeylerden hangilerini yapmamalıdır?” sorusuna dönüşür. Güçsüz insanın ahlaki problemi çoğu zaman bir şeyi yapamamaktır; Superman’ınki ise yapabileceği halde yapmamayı seçmektir. Bu durum onda çok insani başka bir yük yaratır: sorumluluk duygusu. Dünyanın herhangi bir yerindeki yardım çağrısını duyabilecek kadar güçlü olduğunuzu düşünün. Birileri ölürken siz sevgilinizle yemek yiyorsunuz. Bir yerde deprem oluyor, başka bir yerde yangın çıkıyor, başka bir yerde uçak düşüyor. Hepsine yetişemezseniz hangisini seçersiniz?

İnsanların çoğu dünyadaki felaketleri izlerken çaresizlik hisseder. Superman ise tam tersine farklı bir çaresizlik yaşar. Çünkü çoğu zaman bir şey yapabilir. Bu yüzden onun için “Keşke elimden bir şey gelseydi” cümlesi yeterli değildir. Elinden bir şey gelebilir, ama her şeye aynı anda yetişmesi mümkün değildir.

Superman’ın aşk hayatı bile bu güç dengesinden bağımsız değildir. Lois Lane ile ilişkisini yalnızca romantik bir ilişki olarak düşünmek eksik kalır. Clark’ın karşısında sevdiği insan vardır ama aralarında fiziksel olarak tarif edilemeyecek kadar büyük bir güç farkı bulunur. Superman bir insana sarılırken bile gücünü kontrol etmek zorundadır. İnsanlarla normal bir ilişki kurabilmesi, aslında sürekli olarak kendi üstünlüğünü geri çekmesine bağlıdır.

Bu da Superman’ın en az konuşulan sorunlarından birine götürür: eşitlik. Gerçek anlamda eşit olmadığı insanlarla eşit bir ilişki kurmaya çalışır. Bunun için Clark Kent kimliği çok önemlidir. Clark yalnızca Superman’ın gizlenmek için kullandığı bir kostüm değildir. Clark Kent, onun insanlarla aynı dünyada yaşama biçimidir. Gazetede çalışır, mesaiye gider, arkadaşlık kurar, âşık olur, hata yapar, bekler, konuşur ve sıradan insanların hayatının parçası olmaya çalışır.

Çünkü Superman olmak kolay olabilir. Clark Kent olmak daha zordur.

ASLINDA…

Superman’ın hikâyesi aslında dünyanın en güçlü insanının hikâyesinden önce, evlat edinilmiş ve doğduğu dünyayı hiç tanıyamamış bir çocuğun kim olduğunu anlamaya çalışmasının hikâyesidir. Kal-El kendi ailesini hatırlamaz. Kendi gezegenini hatırlamaz. Kendi halkıyla birlikte büyümemiştir. Krypton onun için hem kökenidir hem de kaybettiği, hiçbir zaman gerçekten sahip olamadığı bir geçmiş. Bu açıdan Superman’ın hikâyesinin altında göçmenlik, evlat edinilme ve aidiyet gibi çok insani meseleler vardır.

İnsan bazen doğduğu yerle büyüdüğü yer arasında kalır. Ailesinden öğrendiği kültürle içinde yaşadığı toplum arasında kalır. Bir yere ait olduğunu düşünürken aynı zamanda orada farklı olduğunu hisseder. Clark’ın problemi bunun fantastik ölçekte büyütülmüş halidir. O Dünya’da büyümüştür ve kendisini insan olarak görür. Sevdiği insanlar insandır. Ailesi insandır. Dili, kültürü, alışkanlıkları Dünya’ya aittir. Ama biyolojik olarak insan değildir.

Bu nedenle Superman’ın altında sürekli aynı soru dolaşır: Ben kimim? Kal-El miyim? Clark Kent miyim?

Krypton’un son çocuğu muyum? Kansas’ta büyümüş bir çiftçinin oğlu muyum? Bunların hepsi miyim? Aslında Superman’ın hikâyesi, insanın kimliğini yalnızca nereden geldiğinin değil, kimlerle yaşadığının ve hangi değerleri seçtiğinin belirlediğini anlatır.

Jonathan ve Martha Kent’in hikâyedeki önemi tam da burada ortaya çıkar. Superman’ı Superman yapan yalnızca sarı güneşin verdiği güç değildir. Clark’ın nasıl bir insan olacağını ona güçleri değil, onu büyüten insanlar öğretir. Yani Superman’ın ahlakı Krypton’dan otomatik olarak gelmez. Aileden gelir. Çocukluktan gelir.

Öğrenilmiş değerlerden gelir. Bu yüzden Superman’ın en büyük gücünün uçmak ya da çelik bükmek olduğunu söylemek eksik kalır. Asıl mesele, elindeki olağanüstü gücü kullanmama yeteneğidir. Çok daha güçlü olduğu insanların arasında yaşarken onları küçük görmemeyi, onların kararlarına saygı göstermeyi ve gerektiğinde geri çekilmeyi öğrenmiştir. Bu noktada Superman çok tanıdık başka bir insan problemine dönüşür: Güç sahibi olduğunuzda kendinizi nasıl sınırlarsınız?

Normal hayatta bu güç fiziksel olmak zorunda değildir. Para olabilir, makam olabilir, bilgi olabilir, otorite olabilir. Başkalarından daha güçlü olduğunuzda onların yerine karar vermeye ne zaman başlarsınız? Superman’ın sürekli karşı karşıya kaldığı soru budur. İnsanlığı korumak ile insanlığın yerine karar vermek arasında çok ince bir sınır vardır. Bu yüzden Superman’ın gerçek problemi dünyanın en güçlü kötü adamını yenmek değildir. Onun gerçek problemi, dünyanın en güçlü insanlarından biri olduğu halde dünyaya hükmetmemeyi seçmektir.

Bir başka insani tarafı da yalnızlıktır. Bir insanın kendisini gerçekten anlayabilecek kimse olmadığını düşünmesi oldukça yaygın bir duygudur. Superman’da bu his kelimenin gerçek anlamına dönüşür. Gezegenindeki insanların neredeyse tamamı ölmüştür. Çevresindeki milyarlarca insanın arasında biyolojik olarak kendisi gibi neredeyse hiç kimse yoktur. Kalabalığın ortasında yalnız olmak diye bir duygu vardır. Superman bunu gezegen ölçeğinde yaşar.

Bu nedenle onun hikâyesini yalnızca “uzaydan gelen ve insanlığı kurtaran kahraman” biçiminde okumak karakterin asıl trajedisini kaçırmak olur. Superman aslında kendisine ait olmayan bir dünyada büyümüş, o dünyayı evi kabul etmiş, insanları sevmiş ve bütün hayatını iki kimliği bir arada taşımaya çalışarak geçirmiş bir evlatlık çocuktur. Dünyanın en güçlü insanıdır ama doğduğu evi geri getiremez.

Krypton’u kurtaramaz. Biyolojik anne ve babasıyla yaşayamadığı çocukluğu geri alamaz. Kendisini tamamen anlayacak bir toplum yaratamaz. Ve ne kadar güçlü olursa olsun, “Ben nereye aitim?” sorusunun cevabını fiziksel güçle bulamaz.

Superman’ın hikâyesinin ironisi de burada yatıyor. İnsanların gökyüzüne bakıp bir tanrı gibi gördüğü adamın içinde hâlâ Kansas’ta büyümüş, ailesinin kendisine kim olduğunu anlatmaya çalıştığı bir çocuk vardır. Süper güçler ona dünyayı kurtarma imkânı vermiştir. Ama ona ait olduğu yeri söylememiştir.

3 — BATMAN: HER ŞEYİ KONTROL EDEBİLİRSEN KAYBI DA KONTROL EDEBİLİR MİSİN?

Batman’ın hikâyesi diğer birçok süper kahramandan farklı başlar. Bruce Wayne’e bir şey olmaz; onu radyoaktif bir hayvan ısırmaz, başka bir gezegenden gelmez, bedeninde gizli bir güç uyanmaz. Tam tersine, onun hikâyesini başlatan şey sahip olduğu bir gücün ortaya çıkması değil, elindeki her şeyin bir anda kaybolmasıdır. Bruce küçük bir çocukken anne ve babası Thomas ve Martha Wayne’le birlikte bir tiyatrodan çıkar. Gotham’ın karanlık bir sokağında bir soyguncuyla karşılaşırlar. Birkaç dakika sonra anne ve babası yerde yatmaktadır. Bruce hayattadır, ama o geceden önce bildiği dünya artık yoktur.

Batman’ın bütün hikâyesini bu sahnenin çevresine kurmak mümkündür.

Çünkü o gece Bruce yalnızca anne ve babasını kaybetmez. Dünyanın güvenli olduğu fikrini de kaybeder. Ailenizin yanında yürürken başınıza kötü bir şey gelmeyeceğine ilişkin çocukça güven bir anda parçalanır. Üstelik Bruce’un yaşadığı olayda korkunç olan yalnızca ölüm değildir; ölümün rastlantısal oluşudur. Ne büyük bir savaş vardır ne de olağanüstü bir düşman. Bir sokak, bir silah, yanlış bir an ve hayat tamamen değişir.

Bruce Wayne büyüdüğünde bu rastlantısallığı kabul etmek yerine ona karşı savaşmaya karar verir.

Bedeni üzerinde çalışır, dövüş sanatları öğrenir, suç psikolojisini inceler, adli bilimlerle uğraşır, teknoloji geliştirir, kendisini fiziksel ve zihinsel olarak mümkün olduğunca hazırlıklı hale getirir. Parası sayesinde bunu sıradan bir insanın ulaşamayacağı boyutlara taşır. Batman’ın dünyasında neredeyse hiçbir şey “bakalım ne olacak” diye bırakılmaz. Plan vardır, alternatif plan vardır, o plan bozulursa kullanılacak başka bir plan vardır.

Bu yüzden Batman’ın en karakteristik özelliklerinden biri hazırlıklı olmasıdır. Ama bu hazırlığın altında kahramanlıktan daha eski bir dürtü vardır. Bir daha çaresiz kalmamak. Çocuk Bruce Wayne o sokakta hiçbir şey yapamamıştır. Anne ve babasını kurtaracak kadar güçlü değildir, silahlı adama karşı koyamaz, zamanı geri çeviremez. Batman kimliği, yıllar sonra aynı hissi bir daha yaşamamak için kurulmuş devasa bir sistem gibidir.

Bruce’un zenginliği de burada ilginç hale gelir. Wayne serveti ona neredeyse sınırsız imkân sağlar. Teknoloji satın alabilir, araç geliştirebilir, bilgiye ulaşabilir, insanları takip edebilir, kendi şirketinin kaynaklarını kullanabilir. Normal şartlarda para insanın birçok problemini azaltabilir ve Bruce gerçekten de bu avantajı sonuna kadar kullanır. Ama para anne babasını geri getirmez. İşte Batman’ın temel çelişkisi burada başlar. Bruce Wayne hayatındaki pek çok problemi çözebilecek imkâna sahiptir, fakat asıl problemini çözemeyecek kadar güçsüzdür. Bu nedenle enerjisini geçmişi değiştirmeye değil, geçmişte yaşanan şeyin başka insanların başına gelmesini engellemeye yöneltir.

Gotham’ın sokaklarında suçla savaşmasının nedeni yalnızca adalet değildir. Her soygunda, her silahlı saldırıda, her korkmuş çocukta kendi hayatındaki o geceyi tekrar görür. Bu yüzden Batman’ın suçla ilişkisi sıradan bir kanun uygulayıcısının ilişkisine benzemez. Onun için suç kişisel bir meseledir. Bu durum kahramanlığını da problemli hale getirir. Bruce Wayne suçu tamamen ortadan kaldırabileceğine gerçekten inanıyor mudur? Gotham’da bir suçluyu yakaladığında onun yerine başka biri çıkacaktır. Joker’i durdurur, başka biri gelir. Bir çeteyi dağıtır, yeni bir çete kurulur. Yıllar geçtikçe aynı mücadele tekrar tekrar başlar.

Bu noktada Batman’ın hikâyesi çok insani bir soruya dönüşür: Sonunu getiremeyeceğin bir işi neden sürdürürsün? Belki de çünkü bırakmak, kabullenmek anlamına gelir. Bruce Wayne için suçla mücadeleyi bırakmak yalnızca emekli olmak değildir. Bir anlamda anne ve babasının ölümünü değiştiremeyeceğini kabul etmektir. Batman kimliği ise ona hâlâ bir şey yaptığı duygusunu verir.

Karakterin kontrol ihtiyacı yalnızca suçlularla ilişkisine de yansımaz. Batman çevresindeki insanları izler, onların zayıflıklarını öğrenir, dostları için bile acil durum planları hazırlar. Justice League gibi ekiplerde kendisinden çok daha güçlü insanlarla birlikte çalışırken bile, bir gün onların kontrolden çıkması ihtimalini düşünür. Superman’ın zayıf noktalarını bilir. Diğer kahramanlar için karşı önlemler geliştirir. Dışarıdan bakıldığında bu yalnızca zekâ ve tedbir gibi görünebilir. Ama psikolojik açıdan başka bir anlamı vardır.

Bruce Wayne belirsizlikten hoşlanmaz. Çünkü hayatının en önemli olayı, hazırlıksız yakalandığı bir anda gerçekleşmiştir. Bu yüzden Batman dünyayı anlamaya, sınıflandırmaya ve mümkün olduğunca öngörülebilir hale getirmeye çalışır. Dedektiflik yönünün bu kadar güçlü olması da bununla ilişkilidir. Bir cinayetin neden işlendiğini, failin kim olduğunu, bir olayın nasıl geliştiğini çözmek yalnızca suçluyu yakalamak değildir. Kaosu anlamlı bir düzene çevirmektir.

Çünkü açıklayabildiğiniz bir dünya, rastlantısal bir dünyadan daha az korkutucudur.

ASLINDA…

Batman’ın hikâyesi aslında suçla savaşan zengin bir adamın hikâyesi değildir. Anne ve babasının ölümüne tanık olmuş bir çocuğun, bir daha hiçbir zaman o kadar çaresiz kalmamaya çalışmasının hikâyesidir. Bruce Wayne’in yetişkin hayatında yaptığı hemen her şey bu noktaya bağlanabilir. Bedenini güçlendirmesi, o geceki fiziksel çaresizliğin karşılığıdır.

Dedektif olması, ne olduğunu anlayamamanın karşılığıdır. Teknolojisi, hazırlıksız yakalanmanın karşılığıdır. Gotham’ı izlemesi, tehlikeyi önceden görememenin karşılığıdır. Her ihtimale karşı plan yapması ise hayatın kontrol edilemezliğine verdiği cevaptır.

Fakat burada çok temel bir insan problemi ortaya çıkar: Bir insan hayatındaki travmayı kontrol ederek iyileştirebilir mi? Batman’ın cevabı büyük ölçüde “daha fazla kontrol”dür. Daha fazla bilgi, daha fazla hazırlık, daha fazla güç. Ama kontrol arttıkça geçmiş değişmez.

Bu nedenle Bruce Wayne’in mücadelesi yalnızca Gotham’daki suçlularla değildir. Aynı zamanda dünyanın rastlantısal olduğu gerçeğiyle mücadele eder. İnsanların sevdiği kişileri kaybedebileceğini, bazen hiçbir hazırlığın yeterli olmayacağını ve bazı olayların insan iradesinin dışında gerçekleştiğini kabul etmek zorundadır. Batman’ın belki de en büyük güçsüzlüğü burada ortaya çıkar. Kabul etmekte zorlanır. Bu yüzden maskesi yalnızca kimliğini gizlemek için değildir. Bruce Wayne ile Batman arasındaki ayrım, onun travmayla kurduğu ilişkinin de bir parçasıdır. Bruce Wayne toplum içinde yaşayan milyarder, iş insanı ve tanınmış kişidir. Batman ise olayların kontrol altında tutulabileceğine inanan tarafıdır.

Bu açıdan Batman bir süper kahramandan çok, travmanın insanda yarattığı savunma mekanizmalarının büyütülmüş hali gibi okunabilir. Bazı insanlar bir kayıptan sonra içine kapanır. Bazıları hayatın kısa olduğunu düşünüp daha özgür yaşamaya başlar. Bazıları ise bir daha aynı şeyi yaşamamak için her şeyi kontrol etmeye çalışır.

Bruce Wayne üçüncü gruptadır. Sadece bunu milyarlarca dolarlık bir bütçeyle yapar. Batman’ın ilişkileri de bu yüzden kolay değildir. İnsanlara tamamen güvenmek onun için zordur. Birini sevdiğinizde onu kaybetme ihtimali ortaya çıkar. Birine güvenmek kontrolün bir bölümünü bırakmak anlamına gelir. Bruce ise hayatını tam tersine, kontrolü mümkün olduğunca elinde tutmak üzerine kurmuştur. Alfred’le, Robin’lerle, Selina Kyle’la ya da diğer yakınlarıyla ilişkilerinde bu gerilim sürekli hissedilir. Bruce’un insanlara ihtiyacı vardır ama onlara ihtiyaç duyduğunu kabul etmekte zorlanır. Çünkü ihtiyaç duymak aynı zamanda kırılgan olmak demektir.

Ve Batman bütün hayatını kırılgan olmamak için kurmuştur. Burada karakterin en insani taraflarından biri ortaya çıkar. Bruce Wayne korkuyu ortadan kaldırmış değildir. Tam tersine Batman’ın bütün imgesi korkunun çevresinde kuruludur. Çocukluğunda yarasalardan korkar ve daha sonra o korkunun sembolünü kendisine seçer. Yani Batman korkusuz bir adam değildir. Korkuyu kontrol etmeye çalışan bir adamdır.

Bu nedenle Batman’ın suçlulara korku salması da ilginçtir. Çocukken korkuyu yaşayan taraftayken yetişkin olduğunda korkuyu üreten tarafa geçer. Korkunun kurbanı olmaktansa onu yöneten kişi olmayı seçer. Ama bütün bunların çözemediği bir gerçek vardır. Bruce Wayne’in anne ve babası ölmüştür. Gotham’daki bütün suçlular yakalansa bile geri gelmeyeceklerdir.

Joker ortadan kalksa da o sokak değişmeyecektir. Batman dünyadaki bütün suçları bitirse bile sekiz yaşındaki Bruce Wayne’in yaşadığı gece yaşanmamış hale gelmeyecektir. İşte burada süper kahraman fikri yeniden insan problemine dönüşür. Hepimiz hayatımızda bir noktada kontrolümüz dışında bir şey yaşarız. Kaybederiz, hastalanırız, bir ilişki biter, bir hata yaparız ya da bir başkasının hatasının sonucunu yaşarız. Sonra zihnimiz dönüp aynı soruyu sorar:

“Bunu engellemek için başka ne yapabilirdim?” Bruce Wayne’in bütün hayatı bu soruya verilmiş devasa bir cevaptır. Batman olmuştur. Her ihtimale hazırlanmıştır.

Dünyanın en iyi dedektiflerinden biri haline gelmiştir. Kendisine neredeyse insanüstü bir disiplin kazandırmıştır. Ama bütün bunların sonunda hâlâ değiştiremeyeceği tek şey, onu Batman yapan olaydır. Bu yüzden Batman’ın hikâyesi aslında suçluları döven maskeli bir adamın değil, kaybı kabullenmek yerine hayatının tamamını bir daha kaybetmemek üzerine kuran bir çocuğun hikâyesidir.

Ve belki de karakterin en büyük trajedisi şudur: Bruce Wayne dünyayı daha güvenli hale getirebilir. Ama çocukken kaybettiği güven duygusunu kendisine geri veremez.

4 — THOR: TANRI OLMAK BABANIN ONAYINI ALMAYA YETER Mİ?

Thor dışarıdan bakıldığında eksiksiz bir güç fantezisi gibi görünür. Tanrıdır, neredeyse ölümsüzdür, olağanüstü güçlüdür, yıldırımları yönetebilir, savaş meydanında tek başına orduların karşısına çıkabilir ve elinde onu diğerlerinden ayıran Mjolnir gibi sembolik bir silah vardır. Üstelik sıradan bir aileden de gelmez; Asgard’ın kralı Odin’in oğludur ve tahtın doğal varisidir. Bütün bunlara sahip birinin kendisiyle ilgili büyük bir şüphe taşıması ilk bakışta garip görünebilir.

Ama Thor’un hikâyesinin merkezinde tam da bu vardır. Thor yalnızca güçlü olmak istemez. Gücünün tanınmasını ister. Yalnızca savaş kazanmak istemez; yaptığı şeylerin babası tarafından doğru bulunmasını ister. Yalnızca kral olmaya aday değildir; o tahta layık olduğunu kanıtlamak zorundadır. Burada Mjolnir çok önemli bir sembole dönüşür. Çekici kaldırabilmek için yalnızca fiziksel olarak güçlü olmak yetmez. “Layık” olmak gerekir. Böylece Thor’un en büyük silahı aynı zamanda karakterinin önüne konmuş sürekli bir sınav haline gelir.

Dünyanın en güçlü varlıklarından biri, elindeki çekici her kaldırdığında aslında görünmez bir soruyla karşılaşır: Ben yeterince iyi miyim? Bu soru son derece insani. Çünkü insanların büyük bölümü hayatının bir noktasında bunu ailesine, öğretmenine, eşine, patronuna ya da kendisine sorar. Thor’un farkı, bu sorunun cevabının zaman zaman gerçekten eline geçip geçmemesiyle ölçülmesidir.

Bir savaşçı için bundan daha ağır bir psikolojik düzenek düşünmek zor. Thor gençliğinde gücüne güvenir. Cesurdur, savaşçıdır, kendisini doğal olarak lider kabul eder ve çoğu zaman hızlı karar verir. Ama bu özgüvenin altında başka bir şey de vardır: kendisini sürekli kanıtlama ihtiyacı. Bir insan gerçekten kendisine güveniyorsa sürekli olarak ne kadar güçlü olduğunu göstermek zorunda mıdır?

Thor’un kibri burada ilginç hale gelir. Bazen yüksek sesle konuşması, meydan okumayı sevmesi, savaş araması ya da riskli davranması yalnızca karakterinin eğlenceli tarafı değildir. Bunların altında “Ben bunu yapabilirim” demekten daha büyük bir ihtiyaç vardır. “Ben buna değerim.” Odin’le ilişkisi de bu yüzden yalnızca kral ile prens arasındaki siyasi bir ilişki değildir. Baba ile oğul arasında nesiller boyunca tanıdık olan bir gerilim vardır.

Baba oğlunu sever ama onu hazır görmez. Oğul kendisini hazır görür ama babasının bunu neden göremediğini anlayamaz. Baba oğlunun olgunlaşmasını ister. Oğul bunu gücüne karşı bir güvensizlik gibi algılar.

Böylece Thor’un savaşları yalnızca düşmanlarla yapılmaz. Sürekli olarak kendi değerinin ispatıyla da ilgilidir. Bu mesele Loki’nin varlığıyla daha karmaşık hale gelir. Thor ile Loki birbirlerinden son derece farklı iki kardeştir. Thor fiziksel güç, savaşçılık ve doğrudanlıkla tanımlanırken Loki zekâ, strateji, büyü ve manipülasyonla öne çıkar. Kardeşlik ilişkilerinde sevgi kadar kıyaslama da vardır ve özellikle Odin’in sevgisi, ikisinin de kendilerini değerlendirdiği önemli ölçülerden birine dönüşür.

Bu da Thor’un hikâyesine çok sıradan başka bir aile problemini sokar: kardeş rekabeti. Aile içinde iki çocuk birbirlerini sevseler bile aynı zamanda karşılaştırıldıklarını hissedebilirler. Kim daha başarılı? Kim babaya daha yakın? Kim aile geleneğini sürdürecek? Kim daha güvenilir? Thor’un ailesinde bu soruların sonucu yalnızca bir akşam yemeği tartışması değildir; bazen Asgard’ın kaderini belirler. Ama duygunun özü son derece tanıdıktır.

Bir çocuğun kardeşiyle kıyaslandığını hissetmesi. Thor’un babasıyla ilişkisini daha da ilginç yapan şey, Odin’in yalnızca baba değil aynı zamanda kral olmasıdır. Dolayısıyla Thor, babasının sevgisiyle hükümdarının onayını birbirinden ayırmakta zorlanır. Odin ona kızdığında kim kızmaktadır? Babası mı?

Kralı mı? Thor başarısız olduğunda ne kaybetmektedir? Tahtı mı? Babasının gözündeki değerini mi?

Bu ikisinin birbirine karışması Thor’un “layık olma” meselesini daha da ağırlaştırır. Bir noktadan sonra Thor’un olgunlaşması gücünü artırmakla değil, gücün her durumda kullanılmaması gerektiğini anlamakla gerçekleşir. Çünkü genç Thor’un temel hatalarından biri, gücü ile haklılığı birbirine karıştırmasıdır. Bir şeyi yapabilecek durumda olmak, onu yapmanın doğru olduğu anlamına gelmez. Burada Superman’da gördüğümüz sorunun farklı bir versiyonu çıkar karşımıza. Superman gücünü sınırlamak zorundadır; Thor ise gücün kendisinin onu otomatik olarak lider yapmadığını öğrenmek zorundadır.

Krallık yalnızca düşmanı yenebilmek değildir. Karar vermektir. Beklemektir. Kayıpları göze almaktır.

Bazen savaşmamaktır. Bazen haklı olduğunu düşünürken geri çekilmektir. Ve bütün bunlar Thor’un savaş meydanındaki yeteneklerinden çok daha zordur.

ASLINDA…

Thor’un hikâyesi aslında tanrılar arasında geçen büyük bir savaş destanından önce, babasının kendisiyle gurur duymasını isteyen bir oğlun hikâyesidir. Onun en temel problemi güç eksikliği değildir. Gücü zaten fazlasıyla vardır. Problem, değerinin gücüyle ölçülebileceğine inanmasıdır.

Genç Thor için denklem oldukça basittir: Daha güçlü olursam, daha cesur davranırsam, daha büyük savaşlar kazanırsam, babam benim hazır olduğumu görecektir. Ama aile ilişkileri böyle çalışmaz. İnsan bazen büyük başarılar kazanır ve yine de babasından duymak istediği tek cümleyi duyamaz. İşinde yükselir.

Para kazanır. Ödül alır. Kendisine bir hayat kurar. Ama içinde hâlâ çocukken beklediği onayı taşıyabilir.

Thor’un tanrısal ölçekte yaşadığı şey tam olarak budur. Odin’in gözünde layık olmak istemesi yalnızca tahtla ilgili değildir. Bir oğlun babasının karşısında kendi değerinden emin olmak istemesiyle ilgilidir. Bu nedenle Mjolnir’in “layık olma” şartı karakter açısından neredeyse acımasız derecede anlamlıdır. Çünkü Thor’un hayatındaki en büyük psikolojik soruyu fiziksel bir nesneye dönüştürür.

Çekici kaldırabiliyor musun? Öyleyse layıksın. Peki kaldıramıyorsan? Bir anda yalnızca gücünüzü kaybetmiş olmazsınız. Kendiniz hakkında inandığınız şeyi de sorgulamaya başlarsınız.

Bu, başarısını kimliğinin temeline koyan insanların yaşadığı çok tanıdık bir problemdir. İnsan kendisini yalnızca yaptığı iş üzerinden tanımladığında başarısızlık basit bir başarısızlık olmaktan çıkar. “Bu işi yapamadım” yerine “Ben yetersizim” demeye başlar. Thor’da da gücünü veya layıklığını kaybetmek zaman zaman tam olarak böyle çalışır.

Çünkü Thor için “güçlü olmak” yalnızca sahip olduğu özelliklerden biri değildir. Uzun süre kim olduğunun temel parçasıdır. Bu yüzden güçsüz kaldığı dönemler karakter açısından çok önemlidir. O anlarda Thor ilk kez kendisini savaş kazanamadığında da tanımlamak zorunda kalır. İnsan güçlü değilken kimdir? Alkışlanmıyorken kimdir?

Tahta çıkmayacaksa kimdir? Babasını etkileyemiyorsa kimdir? Bu soruların hiçbirine yıldırımla cevap veremez. Thor’un olgunlaşması da burada başlar. Zaman içinde “layık olmak” ile “babamın istediği kişi olmak” arasındaki farkı öğrenir. Gerçek yetişkinlik, ebeveynin onayını tamamen reddetmek değil; kendi değerini yalnızca o onaya bağlı tutmamaktır.

Bu yüzden Thor’un hikâyesi aynı zamanda aileden psikolojik olarak ayrılma hikâyesidir. Çocukken insan ailesinin gözünden kendisini görür. İyi olup olmadığını, başarılı olup olmadığını, sevilebilir olup olmadığını büyük ölçüde onların tepkilerinden öğrenir. Yetişkinlik ise bir noktada bu ölçüyü kendi içine taşıyabilmeyi gerektirir. Thor bunu kolay öğrenmez. Çünkü babası sıradan bir baba değildir.

Odin’dir. Karşınızda binlerce yıllık bir kral olduğunda “Babamın fikri beni ilgilendirmiyor” demek biraz daha zor olabilir. Üstelik Thor’un yalnızca babasını değil, babasının mirasını da taşıması gerekir. Bir gün Odin’in yerini almak ihtimali, onun üzerinde başka bir yük yaratır. Çocukların ebeveynlerinden devraldığı beklentilerin büyütülmüş halidir bu. Aile şirketini devralmak yerine Asgard’ı devralıyorsunuz.

Ama problem şaşırtıcı biçimde aynıdır: Ben kendi hayatımı mı yaşayacağım, yoksa benden beklenen hayatı mı? Thor’un hikâyesindeki en insani sorulardan biri budur. Çünkü onun önünde hazır bir kimlik vardır: Odin’in oğlu, Asgard’ın prensi, tahtın varisi, büyük savaşçı.

Peki Thor bunların dışında kimdir? Tanrısal unvanları kaldırdığınızda geriye ne kalır? Karakterin olgunlaştığı anlar genellikle bu soruya kendi cevabını vermeye başladığı anlardır. Bu nedenle Thor’un hikâyesinde süper güçler insani problemi çözmek bir yana, zaman zaman onu gizler.

Çok güçlü olduğu için kendisini değerli sanabilir. Savaş kazandığı için iyi bir lider olduğunu düşünebilir. Mjolnir’i taşıdığı için doğru insan olduğunu varsayabilir. Ama bunların hiçbiri tek başına yeterli değildir.

Bir insanın kendisiyle barışması için bütün dünyanın onun önünde eğilmesi bile bazen yetmez. Çünkü aradığı onay başka bir yerdedir. Thor’un hikâyesinin altında bu yüzden şaşırtıcı derecede sıradan bir oğul vardır. Babasını etkilemeye çalışan, kardeşiyle karşılaştırılan, aile mirasının ağırlığını taşıyan ve yıllar içinde kendi değerini başkasının gözünden ölçmemeyi öğrenen biri.

Tanrıdır. Yıldırımları yönetebilir. Orduları yenebilir. Dünyaları kurtarabilir.

Ama babasının sevgisini zorla alamaz. İşte süper gücün çözemediği insan problemi burada başlar: Sevgi ve onay, güç kullanılarak elde edilemez.

5 — HULK: İNSAN KENDİ ÖFKESİNDEN KAÇABİLİR Mİ?

Hulk’a dışarıdan bakınca çizgi roman tarihinin en basit güç fantezilerinden biri gibi görünür. Bruce Banner sakin, içine kapanık, son derece zeki bir bilim insanıdır. Gamma ışınlarına maruz kaldıktan sonra öfkelendiğinde devasa, yeşil ve neredeyse durdurulamaz bir yaratığa dönüşmeye başlar. Hulk ne kadar öfkelenirse o kadar güçlenir. Çoğu düşman için mesele onu yenmekten çok, onu yeterince sakinleştirip ortadan kaybolmasını beklemektir.

Bu fikir çocuk gözüyle bakıldığında son derece çekicidir. Size kötü davranan biri mi var? Kızın. Patronunuz mu bağırdı? Hulk olun. Birileri sizi küçümsedi mi? Birkaç saniye sonra duvarı onlar değil, siz yıkıyorsunuz. Ama Hulk hikâyesi çok kısa sürede bu fanteziyi tersine çevirir. Çünkü Bruce Banner için öfke bir silah değil, kontrolünü kaybetme ihtimalidir. Çoğu insan sinirlendiğinde sonradan pişman olacağı bir söz söyleyebilir, masaya vurabilir, kapıyı çarpabilir. Bruce Banner’ın öfkesi ise kilometrelerce alanı kullanılmaz hale getirebilir. Bu yüzden onun problemi, öfkesini ifade etmekten önce öfkesinden korkmaktır.

Hulk’un yıllar içinde farklı yorumları yapılmıştır ama Bruce Banner’ın geçmişi giderek karakterin merkezine yerleşmiştir. Özellikle çizgi romanlarda çocukluk dönemindeki şiddet, korku ve babasıyla ilişkisi Banner’ın psikolojisini anlamanın önemli parçalarından biri haline gelir. Bruce’un babası Brian Banner, oğluna ve eşine karşı şiddet kullanan, paranoyak ve korkutucu bir figürdür. Bruce daha çocukken evin içinde öfkenin ne kadar tehlikeli olabileceğini öğrenir.

Bu ayrıntı Hulk’u yalnızca gamma radyasyonuyla ortaya çıkan bir canavar olmaktan çıkarır. Çünkü Bruce Banner’ın öfkesi gamma bombasından önce de vardır. Sadece dışarı çıkmamaktadır.

Banner yetişkinliğinde bunun tam tersine dönüşür. Kontrollü, ölçülü, mantıklı, sesini kolay kolay yükseltmeyen bir bilim insanıdır. İlk bakışta babasına hiç benzememektedir. Ama burada çok tanıdık bir psikolojik durum vardır. Çocukluğunda kontrolsüz öfkenin içinde büyüyen biri, yetişkin olduğunda bazen öfkenin kendisinden korkmayı öğrenir. Sinirlenmek ona yalnızca sinirlenmek gibi gelmez; başka bir şeye dönüşmenin başlangıcı gibi gelir.

Hulk tam olarak bunu fiziksel hale getirir. Bruce öfkelenince yalnızca davranışları değişmez. Bedeni değişir, sesi değişir, düşünme biçimi değişir ve çevresindeki insanlar ondan korkmaya başlar. Çocukken korktuğu öfkeli yetişkine dönüşme ihtimali, artık kelimenin gerçek anlamıyla bedeninin içinde yaşamaktadır. Bu nedenle Bruce ile Hulk arasındaki ilişkiyi yalnızca “iyi adamın içindeki kötü canavar” diye düşünmek eksik kalır. Hulk her zaman kötü değildir. Bazen koruyucudur, bazen çocuksudur, bazen Banner’ın bastırdığı öfkeyi ve hayatta kalma dürtüsünü temsil eder. Fakat Bruce açısından temel sorun değişmez: Kendisinin bir parçasına güvenememektedir.

İnsan kendi zihninin bir bölümünden korkarak nasıl yaşar?

Banner’ın sürekli kaçmasının nedeni yalnızca ordunun veya General Ross’un peşinde olması değildir. Kendisinden de uzak durmaya çalışır. İnsanlardan uzaklaşır, çünkü onlara zarar vermekten korkar. Yakın ilişki kurmak onun için sıradan bir insandan çok daha risklidir. Betty Ross gibi sevdiği kişilerle ilişkisinde de bu korku sürekli vardır. Bir tartışma, bir tehdit veya ani bir öfke anı yalnızca ilişkinin bozulması anlamına gelmez; karşısındaki insanın fiziksel olarak tehlikeye girmesi anlamına gelebilir.

Bu yüzden Hulk hikâyelerinde sevgi bile çözüm değildir. Bruce birini ne kadar çok seviyorsa, ona zarar verme ihtimalinden o kadar fazla korkabilir. Burada çok temel bir insan problemi vardır: İnsan bazen sevdiği kişiye en fazla kendisinin zarar verebileceğinden korkar. Bu korku yalnızca fiziksel şiddetle ilgili değildir. İnsanlar öfkeleriyle, bağımlılıklarıyla, kıskançlıklarıyla, davranışlarıyla veya kendi çözülememiş geçmişleriyle sevdiklerine zarar verebilirler. Bruce Banner’da bu ihtimal fantastik ölçüde büyütülmüştür.

Hulk’un gücü bu nedenle diğer süper kahramanların güçlerinden farklıdır. Superman gücünü kullanıp kullanmamayı seçebilir. Spider-Man kostümünü çıkarabilir. Iron Man zırhını kapatabilir. Bruce Banner ise Hulk’u tamamen dışarıda bırakamaz. Hulk onun bedenindedir. Bu da Banner’ın hikâyesini bir kaçış hikâyesine dönüştürür. Bir şehirden diğerine gidebilir. Kimliğini değiştirebilir.

Laboratuvarını terk edebilir. Kendisini toplumdan uzaklaştırabilir. Ama kaçtığı şey kendisiyle birlikte gelir.

ASLINDA…

Hulk’un hikâyesi aslında dev yeşil bir canavarın hikâyesinden çok, kendi öfkesini bastırarak yaşamaya çalışan ve bir gün o öfkenin sevdiklerine zarar vermesinden korkan bir adamın hikâyesidir. Bruce Banner’ın asıl problemi öfkeli olması değildir. Öfkelenmeye hakkı olduğunu kabul etmekte zorlanmasıdır. Bu ayrım önemli.

Çünkü öfke insanın doğal duygularından biridir. Haksızlığa uğradığımızda, korktuğumuzda, aşağılandığımızda veya kaybettiğimizde ortaya çıkabilir. Problem öfkenin varlığı değil, onunla ne yaptığımızdır. Bruce Banner uzun süre bu sorunu öfkeyi tamamen bastırarak çözmeye çalışır. Sakin olursa Hulk çıkmayacaktır. Kızmazsa kimse zarar görmeyecektir.

Kendisini yeterince kontrol ederse sorun olmayacaktır. Fakat bastırılan şey ortadan kalkmaz. Hulk bunun fantastik karşılığıdır. Banner öfkesini yok etmeye çalıştıkça öfke başka bir biçimde geri gelir. Bu nedenle karakterin birçok döneminde çözüm Hulk’u öldürmek veya tamamen ortadan kaldırmak değildir. Asıl mesele Banner’ın Hulk’un kendi kişiliğinin bir parçası olduğunu kabul etmesiyle ilgilidir.

İnsan kendi içindeki sevmediği parçaları bütünüyle yok edebilir mi? Kıskançlığını, öfkesini, korkusunu, saldırganlığını, bencilliğini tamamen silmesi mümkün müdür? Yoksa yetişkinlik biraz da bunların varlığını kabul edip onları yönetmeyi öğrenmek midir? Hulk burada oldukça güçlü bir metafora dönüşür.

Bruce Banner’ın trajedisi, kendi içindeki karanlık tarafı dışarıdan gelen bir düşman gibi görmesidir. Hulk ortaya çıktığında “Bu ben değilim” demek ister. Fakat yıllar boyunca hikâyenin tekrar tekrar döndüğü nokta şudur: Hulk başka biri değildir. Hulk da Bruce’tur. Bu kabul çok zordur. Çünkü insanın kendisini iyi biri olarak görebilmesi için bazen kötü bulduğu taraflarını kendisinden ayırması daha kolaydır. “Ben öyle biri değilim, sadece çok sinirlendim” deriz. “Normalde bunu yapmam” deriz. Kendi davranışımızı sanki bize ait değilmiş gibi anlatırız.

Bruce Banner’ın durumu bunun devasa bir versiyonudur. Hulk gerçekten başka bir bedene dönüşür. Bu yüzden Banner’ın “Ben yapmadım, Hulk yaptı” demesi çok daha inandırıcı görünür. Ama sorumluluk problemi ortadan kalkmaz. Hulk bir binayı yıktığında Bruce kendisini ne kadar sorumlu hissetmelidir?

Kontrol edemediği bir davranıştan insan ne kadar sorumludur? Bir noktada bunun gerçekleşeceğini biliyorsa kendisini toplumdan uzaklaştırmak zorunda mıdır? Bu sorular Hulk hikâyesini yalnızca aksiyon olmaktan çıkarır. Bir başka insani mesele de beden üzerindeki kontrolün kaybolmasıdır.

Bruce Banner’ın bedeni ona ait gibi görünür ama belirli anlarda tamamen değişir. Ne zaman dönüşeceğini her zaman kontrol edemez. Kendisini aynada tanıyamayacağı bir hale gelir. Çevresindeki insanlar onun yüzüne değil, dönüşme ihtimaline bakmaya başlar. Bu durum hastalık, travma veya yaşlanma gibi insanın kendi bedeniyle ilişkisini değiştiren deneyimleri doğrudan temsil etmez elbette, ama benzer bir korkuya dokunur: Bedenimin bana itaat etmeyeceği bir gün gelirse ne olur?

Bruce’un olağanüstü zekâsı bile bu sorunu çözememesi açısından önemlidir. Dünyanın en parlak bilim insanlarından biridir. Gamma radyasyonunu anlayabilir, karmaşık fizik problemlerini çözebilir, diğer insanların hayal bile edemeyeceği teknolojiler geliştirebilir. Ama kendi duygularını denklem gibi çözemiyor. Bu da Hulk’un temel fikrini bizim baştaki önermemize doğrudan bağlıyor.

İnsan çok zeki olabilir ama travmasını yalnızca zekâ ile çözemez. Çok güçlü olabilir ama öfkesini güç kullanarak yenemez. Kendisini sürekli kontrol edebilir ama bu, içindeki duyguların yok olduğu anlamına gelmez. Bruce Banner’ın yıllarca aradığı şey Hulk’u ortadan kaldıracak bir tedavidir. Oysa karakterin en ilginç yorumlarında asıl ilerleme, Hulk’un yok edilmesiyle değil, Banner’ın kendi içinde onun için bir yer açmasıyla başlar.

Çünkü Hulk aslında Banner’ın dışından gelen bir canavar değildir. Çocukluğundan beri bastırdığı korkunun, öfkenin, savunma dürtüsünün ve incinmişliğin büyütülmüş biçimidir. Bu nedenle Hulk’un hikâyesinin altında çok tanıdık bir insan vardır. Çocukluğunda öfkeden korkmayı öğrenmiş, yetişkin olduğunda kendi öfkesinden korkmaya başlamış ve hayatının büyük bölümünü “Ben de bana zarar veren insan gibi olur muyum?” endişesiyle geçiren biri.

Gamma ışınları Bruce Banner’a dünyanın en güçlü bedenlerinden birini verir. Ama çocukluğunda öğrendiği korkuyu ortadan kaldırmaz. Tam tersine, o korkuya kaslar, kemikler ve yeşil bir beden verir.

6 — IRON MAN: İNSAN KENDİ KIRILGANLIĞINI ZIRHLA KAPATABİLİR Mİ?

Iron Man dışarıdan bakıldığında diğer süper kahramanlardan farklı bir güç fantezisi sunar. Tony Stark uzaylı değildir, tanrı değildir, mutant değildir, gamma ışınına maruz kalmamıştır. Onu olağanüstü yapan şey zekâsı, parası ve yaptığı teknolojidir. Bu nedenle Iron Man fikrinin altında baştan itibaren çok çekici bir düşünce vardır: İnsan yeterince akıllıysa kendi süper gücünü kendisi yaratabilir. Tony bunu gerçekten yapar.

Silah teknolojileri geliştiren son derece zengin bir sanayiciyken yaşadığı ağır bir olay hayatını değiştirir. Ölümle karşı karşıya kalır ve hayatta kalmak için kendi zekâsına başvurur. İlk zırhın ortaya çıkışı bir kahramanlık gösterisinden önce bir hayatta kalma girişimidir. Tony’nin bedeni kırılgandır; teknoloji bu kırılganlığı telafi eder. Bu ayrıntı Iron Man karakterini anlamak için çok önemlidir. Çünkü zırh başlangıçta Tony’nin gücü değildir.

Zırh onun korkusunun cevabıdır. Tony Stark ölüm ihtimalini ilk kez gerçekten hissettiğinde yaptığı şey, kendisiyle ölüm arasına teknoloji koymaktır. Daha sonra bu teknoloji gelişir. İlk kaba zırhların yerini uçabilen, inanılmaz silah sistemlerine sahip, uzay koşullarında çalışabilen ve giderek daha güçlü hale gelen modeller alır. Ancak burada ilginç bir durum ortaya çıkar. Tony’nin yaptığı zırhlar sürekli gelişirken Tony Stark’ın içinde taşıdığı temel korkular aynı hızla ortadan kalkmaz.

Iron Man’ın hikâyesi bu yüzden yalnızca teknolojinin ilerleme hikâyesi değildir. Aynı zamanda bir insanın güvenlik duygusunu dışarıdan inşa etmeye çalışmasının hikâyesidir. Tony’nin kişiliği de bunu destekler. Son derece zeki olduğunun farkındadır. Kendisine güveni yüksektir, hatta çoğu zaman kibir sınırını geçer. İnsanlarla ilişkilerinde espri, gösteriş ve üstünlük duygusu önemli yer tutar. Bulunduğu ortamda kontrolün kendisinde olmasını sever. Problem çıktığında onu çözebileceğine inanır ve çoğu zaman gerçekten çözer.

Bu özellikleri onu başarılı yapan şeylerdir. Ama aynı özellikler başka bir problemi de büyütür. Tony Stark yardım istemekte zorlanır. Çünkü yardım istemek, kendi başına çözemediği bir şey olduğunu kabul etmek demektir.

Iron Man düşmanlarıyla savaşırken bu problem çok görünür değildir. Zırh zarar görürse yenisini yapabilir. Silah yetersiz kalırsa daha gelişmişini üretir. Bir düşman daha güçlü hale gelirse yeni bir teknolojik çözüm bulur. Fakat insan hayatındaki bütün problemler mühendislik problemi değildir. Bir arkadaşınız size güvenmiyorsa yeni bir reaktör tasarlayamazsınız. Bir ilişkiniz bozuluyorsa yazılım güncellemesi işe yaramaz.

Kendinizden nefret ettiğiniz bir dönemde zırhın metalini güçlendirmek çözüm değildir. Tony Stark’ın alkol bağımlılığıyla mücadelesinin Iron Man tarihindeki en önemli hikâyelerden biri haline gelmesi de bu nedenle tesadüf değildir. Dünyanın en gelişmiş teknolojilerinden bazılarını geliştirebilen bir adam, kendi davranışlarını kontrol etmekte zorlanabilir. Burada Iron Man’ın güç fantezisi tamamen tersine döner. Tony dış dünyada kontrolü artırdıkça iç dünyasında kontrolünü kaybedebilir.

Teknolojiye hükmeder ama bağımlılığına her zaman hükmedemez. Şirketleri yönetebilir ama ilişkilerini yönetmekte zorlanabilir. Makinelerin davranışlarını hesaplayabilir ama kendi korkularını aynı kesinlikle hesaplayamaz. Bu çelişki karakteri ilginç yapan şeylerden biridir.

Çünkü Tony Stark’ın zekâsı çoğu zaman onun çözümü olduğu kadar savunma mekanizmasıdır da. Bir duyguyla karşılaştığında onu hissetmek yerine analiz etmeye çalışabilir. Bir problem çıktığında konuşmak yerine çözmeye girişebilir. Kontrol edemediği durumlarda daha fazla kontrol yaratmaya çalışır. Bu davranış biçimi Iron Man zırhında fiziksel bir metafora dönüşür. Zırhın içinde Tony güvendedir.

Dışarıdan bakıldığında kurşun geçirmezdir. İnsanlar metal yüzeyi görür. Tony Stark’ın bedenini göremezler. Zırh bu yüzden yalnızca savaş aracı değildir. Aynı zamanda Tony’nin dünya ile arasına koyduğu mesafedir.

İnsanların gerçek hayatta da yaptığı bir şeydir bu. Kimisi mizahla zırh yapar. Kimisi parayla. Kimisi makamla.

Kimisi başarıyla. Kimisi sürekli güçlü görünerek. Tony Stark bunların hepsini kullanır ve sonra gerçekten üzerine metal bir zırh giyer. Bu nedenle Iron Man karakteri neredeyse fazla açık bir metafor taşır: İçeride kırılgan bir insan vardır, dışarıda ise kimsenin zarar veremeyeceği bir yüzey.

Fakat mesele şu ki insan dışarıdan ne kadar iyi korunursa korunsun içerideki sorunlar ortadan kalkmaz.

ASLINDA…

Iron Man’ın hikâyesi aslında dünyanın en gelişmiş zırhını yapan bir adamın hikâyesinden önce, ölmekten, kontrolünü kaybetmekten ve yetersiz kalmaktan korkan bir insanın kendisini sürekli daha güçlü hale getirmeye çalışmasının hikâyesidir. Tony Stark’ın en önemli özelliği zekâsıdır, ama aynı zamanda bu zekâya çok fazla güvenmesi onun zayıflıklarından biridir. Çünkü hayatında karşılaştığı problemlerin çoğunu çözebilmiştir. Para problemi yoktur.

Teknolojik problem çıktığında çözer. Bir mühendislik sorusu ortaya çıktığında cevabını bulur. İş dünyasında başarılıdır. Bu başarı insanın zihninde tehlikeli bir alışkanlık yaratabilir: Her şeyin çözülebilir olduğuna inanmak.

Tony Stark’ın asıl krizi, çözülemeyen şeylerle karşılaşınca başlar. Ölüm bunlardan biridir. İnsan öleceğini bilerek yaşamak zorundadır. Tony bu gerçekle karşılaştığında ilk tepkisi onu teknik bir probleme dönüştürmektir. Kalbini koruyacak sistem geliştirir, zırh yapar, bedeninin sınırlarını teknolojiyle genişletir. Bu yaklaşım bir süre işe yarar.

Ama ölüm korkusunu ortadan kaldırmaz. Çünkü insanın ölüm fikriyle problemi bedensel değildir yalnızca. Öleceğini bilmek, kontrolün bir gün tamamen sona ereceğini bilmektir. Tony Stark gibi kontrolü seven biri için bu özellikle ağırdır. Bir başka mesele de babası Howard Stark’la ilişkisidir. Tony’nin farklı anlatılarda değişen ayrıntılarla işlenen çocukluğunda, başarılı ama duygusal olarak mesafeli bir baba figürü önemli yer tutar. Howard Stark yalnızca bir baba değil, Tony’nin kendisini karşılaştırdığı bir ölçüdür. Başarı, zekâ ve miras birbirine karışır.

Bu nedenle Tony’nin bitmeyen üretme ve daha iyisini yapma isteğinde yalnızca merak değil, kendisini kanıtlama ihtiyacı da görmek mümkündür. Başarıyla sevgi arasındaki bağlantıyı çocukken kuran insanlar için bu çok tanıdık bir durumdur. “Başarılı olursam değerliyim.” “En iyisini yaparsam takdir edilirim.”

“Bir hata yaparsam değerim azalır.” Böyle bir denklem kurulduğunda insan başarı kazandıkça rahatlamak yerine daha fazla başarıya ihtiyaç duyar. Çünkü bir sonraki başarısızlıkta bütün sistem çökecekmiş gibi hisseder. Tony Stark’ın sürekli yeni zırhlar yapmasının yalnızca teknolojik ilerlemeyle açıklanmaması da bu yüzden ilginçtir. Her yeni tehdit ona mevcut zırhının yetersiz olduğunu gösterir ve çözüm yeni bir zırhtır.

Daha güçlü. Daha hızlı. Daha dayanıklı. Daha akıllı.

Ama bu mantığı insanın iç dünyasına uyguladığınızda sonu yoktur. İnsan ne kadar güçlü olursa artık kırılgan olmayacaktır? Ne kadar para kazanırsa kaybetmekten korkmayacaktır? Ne kadar başarılı olursa kendisini yeterli hissedecektir?

Bunun matematiksel bir cevabı yoktur. Tony’nin bağımlılık hikâyeleri de burada önem kazanır. Çünkü bağımlılık, onun kontrol fikrine doğrudan saldırır. Bir insan dünyanın en karmaşık makinelerini kontrol edebilirken kendi davranışının kontrolünü kaybedebilir. Bu yalnızca Tony’nin kişisel zayıflığı değildir; süper kahraman fikrinin merkezine yerleştirilmiş çok güçlü bir insan çelişkisidir. Güçlü olmak ile kendine hâkim olmak aynı şey değildir.

Zeki olmak ile kendini anlamak aynı şey değildir. Problemleri çözebilmek ile acıyla yaşayabilmek aynı şey değildir. Tony’nin ilişkilerinde yaşadığı zorluklar da buraya bağlanır. İnsanları korumak istemesi zaman zaman onları kontrol etmeye dönüşebilir. Doğru olduğuna inandığı çözümü bulduğunda başkalarının aynı fikirde olmayabileceğini kabullenmekte zorlanabilir. Mühendislikte bir çözüm ya çalışır ya çalışmaz.

İnsan ilişkilerinde böyle değildir. Tony’nin çok zor öğrendiği şeylerden biri budur. Bir insanı tamir edemezsiniz. Sevdiğiniz kişinin bütün risklerini ortadan kaldıramazsınız.

Onun adına bütün doğru kararları veremezsiniz. Ve birini korumak istemeniz, onun hayatını yönetme hakkını size vermez. Bu nedenle Tony Stark’ın süper gücüyle insani problemi arasında çok güzel bir terslik vardır. Zırh ona fiziksel güvenlik sağlar ama duygusal güvenlik sağlamaz.

Teknoloji ona kontrol verir ama hayatın kontrol edilemeyen taraflarını ortadan kaldırmaz. Zekâsı ona cevaplar verir ama kendisi hakkında sorduğu bütün soruları cevaplayamaz. Iron Man’ın altında böylece aslında çok tanıdık bir insan çıkar. Kırılgan görünmekten hoşlanmayan, korktuğunda daha fazla çalışmaya başlayan, başarısızlığı kişisel bir tehdit gibi algılayan ve kendisini korumak için insanlarla arasına çeşitli zırhlar koyan biri.

Tony Stark’ın zırhı yalnızca metalden yapılmıştır. Bizimkiler başka malzemelerden olabilir. Ama amaç çoğu zaman aynıdır. Kimsenin içeride ne kadar korktuğumuzu görmemesi.

Tony dünyanın en gelişmiş zırhlarını yapabilir. Fakat bir noktada onun da öğrenmesi gereken şey şudur: İnsan kendisini tamamen zırhla kapatırsa yalnızca darbeleri dışarıda bırakmaz. İnsanları da dışarıda bırakır. Iron Man’ın asıl insani problemi de burada ortaya çıkar.

Kırılgan olmamak mümkün değildir. Mesele kırılganlığı ortadan kaldırmak değil, onunla yaşamayı öğrenmektir.

7 — CAPTAIN AMERICA: İNSAN KENDİ ZAMANINI KAYBEDERSE NEREYE AİT OLUR?

Captain America’nın hikâyesi başlangıçta neredeyse saf bir kahramanlık öyküsü gibi görünür. Steve Rogers fiziksel olarak zayıf, hastalıklara açık, askere alınmaya uygun bulunmayan genç bir adamdır. Buna rağmen İkinci Dünya Savaşı’nda ülkesine hizmet etmek ister. Süper Asker Serumu sayesinde bedeni değişir; güçlenir, dayanıklılığı artar ve kısa sürede savaşın sembollerinden birine dönüşür. Buraya kadar hikâye çok tanıdıktır: Güçsüz bir adam güç kazanır ve yapamadığı şeyleri yapabilir hale gelir.

Ama Captain America’nın asıl insani problemi tam bundan sonra başlar. Savaş sırasında yaşanan olaylar sonucunda Steve yıllarca buz içinde kalır ve çok daha sonraki bir dönemde yeniden bulunur. Bedeni neredeyse hiç yaşlanmamıştır ama dünya onsuz yaşlanmıştır. İşte burada süper güç ilk kez garip bir cezaya dönüşür. Steve fiziksel olarak genç kalmıştır. Ancak tanıdığı insanların büyük bölümü yaşlanmış ya da ölmüştür. Yaşadığı şehir değişmiştir. Savaş sona ermiştir. Politik dünya değişmiştir. İnsanların kullandığı dil, teknoloji, gündelik hayat, toplumsal değerler, müzik, ilişkiler ve hatta kahramanlık fikri değişmiştir.

Onun için birkaç gün önce var olan dünya, herkes için onlarca yıl önce sona ermiştir. Bu yüzden Captain America’nın problemi yalnızca “geleceğe uyum sağlamak” değildir. Asıl mesele, hayatının devam ettiğini sanarken aslında kendi hayatının büyük bölümünü kaybetmiş olmasıdır. Steve Rogers zaman yolculuğu yapmamıştır ama sonuç neredeyse aynıdır. Kendisi geleceğe gelmiştir.

Geçmiş ise arkasında kapanmıştır. Bunu sıradan bir insan deneyimine çevirdiğimizde çok tanıdık duygular ortaya çıkar. İnsan bazen çocukluğunun mahallesine döner ve hiçbir şeyi tanıyamaz. Yıllarca başka bir ülkede yaşadıktan sonra geri gelir ve ait olduğunu sandığı yerin değiştiğini görür. Uzun bir hastalıktan, hapisten, savaştan ya da sürgünden dönen biri için dünya eskisi gibi olmayabilir. Steve Rogers bütün bunların aşırı büyütülmüş halidir.

Döndüğü yer hâlâ Amerika’dır ama onun Amerika’sı değildir. Bu nedenle Captain America’nın kostümündeki bayrak ilk bakışta basit bir milliyetçi sembol gibi görünse de karakter açısından çok daha karmaşık hale gelir. Steve bir ülkenin sembolünü taşır, fakat o ülkenin kendisi zaman içinde sürekli değişir. Bu durumda çok önemli bir soru çıkar ortaya: Captain America neyin temsilcisidir?

Bir hükümetin mi? Bir dönemin mi? Bir bayrağın mı? Yoksa belirli değerlerin mi?

Steve’in hikâyesinin en ilginç taraflarından biri, bu sorunun cevabının sürekli sınanmasıdır. Çünkü bir ülkeyi sevmek ile o ülkenin yaptığı her şeyi doğru bulmak aynı şey değildir. Steve’in temsil ettiği ideal ile karşısındaki siyasi gerçeklik zaman zaman birbirinden ayrılır. Bu noktada onun süper gücü yine işe yaramaz. Bir düşmanı yumruklayabilir. Bir saldırıyı durdurabilir.

Ama kendi ülkesinin ne olması gerektiği üzerine yaşadığı ahlaki çatışmayı fiziksel güçle çözemez. Captain America’nın elindeki kalkan burada da anlamlıdır. Kalkan saldırıdan çok savunmayla ilişkilidir. Steve’in karakteri de çoğu zaman “Neye karşı savaşıyorum?” sorusundan çok “Neyi koruyorum?” sorusunun etrafında şekillenir. Ancak korumaya çalıştığınız şey zamanla değişiyorsa ne yaparsınız? Steve’in yaşadığı temel gerilimlerden biri budur.

Geçmişten getirdiği değerler ile yeni dünyanın gerçekleri arasında sürekli seçim yapmak zorundadır. Burada karakteri “eski kafalı adam” diye okumak kolay olurdu. Ama iyi Captain America hikâyeleri bundan daha ilginç bir şey yapar. Steve’in bazı değerleri eskimiştir, bazıları ise tam tersine zamandan bağımsız görünür. Bu yüzden onun hikâyesi yalnızca geçmişe özlem değildir; hangi değerlerin değişmesi, hangilerinin korunması gerektiği üzerine de kuruludur.

ASLINDA…

Captain America’nın hikâyesi aslında süper asker olmuş bir gencin hikâyesinden önce, hayatının büyük bölümünü kaçırmış ve geri döndüğünde kendisine ait dünyanın ortadan kalktığını gören bir adamın hikâyesidir. Steve Rogers’ın en büyük kaybı fiziksel değildir. Zamandır. İnsan sevdiği birini kaybettiğinde bunun acısını yaşar. Steve yalnızca insanları değil, bütün bir dönemi kaybetmiştir.

Tanıdığı sokakların eski halini kaybetmiştir. Kendi kuşağını kaybetmiştir. Gençliğinin gündelik hayatını kaybetmiştir. Kendi çağında yaşlanma ihtimalini bile kaybetmiştir.

Bu çok ilginç bir noktadır. Çünkü Süper Asker Serumu Steve’in bedenini olağanüstü hale getirirken hayatın doğal akışını onun için bozmuştur. Normalde insan arkadaşlarıyla birlikte yaşlanır. Aynı kuşağın müziğini dinler, aynı olayları yaşar, aynı kültürel değişimleri birlikte görür. Steve bunların hiçbirini yaşamaz. Bir anda sonuçların içine uyanır.

Bu yüzden onun yaşadığı şey yalnızlıktan biraz farklıdır. Bu, tanıksız kalmaktır. İnsanın geçmişini gerçekten anlayan insanlar azalınca kendi hayatının bir bölümü de sanki kaybolmaya başlar. Çocukken yaşadığınız bir şeyi yıllar sonra eski bir arkadaşınıza anlatırken “Hatırlıyor musun?” dersiniz. O insan hatırladığı için olay hâlâ ortak bir geçmişin parçasıdır. Steve için bu ortak hafızanın büyük bölümü yok olmuştur.

Anlattığı hikâyeler tarih kitabına dönüşmüştür. Kendisi de yaşayan bir insandan çok tarihsel bir sembol gibi görülmeye başlanabilir. Bu, karakter açısından ağır bir yük yaratır. Çünkü insanlar Captain America’yı tanırlar ama Steve Rogers’ı tanımayabilirler. Bir sembol olmakla insan olmak arasındaki fark burada ortaya çıkar.

Sembol yorulmaz. Sembol kuşku duymaz. Sembol korkmaz. Sembol geçmişini özlemez.

Ama Steve bunların hepsini yapar. Bu yüzden Captain America’nın hikâyesi zaman zaman bir insanın kendisine biçilen rolün altında ezilmesiyle de ilgilidir. İnsanlar onun belirli bir şekilde davranmasını bekler. Her durumda doğruyu bilmesini, cesur olmasını ve moral vermesini isterler. Oysa Steve’in kendisi de yaşadığı dünyayı anlamaya çalışan biridir. Bu durum gerçek hayatta da çok tanıdıktır.

Bazı insanlar aile içinde “güçlü olan” kişidir. Bazıları iş yerinde herkesin güvendiği kişidir. Bazıları sürekli sorun çözen, moral veren, doğruyu bilen kişi olarak görülür. Bir süre sonra çevredeki insanlar o kişinin de yorulabileceğini unutabilir. Captain America bunun büyütülmüş biçimidir. Bir ülkenin idealini temsil ettiğinizde kendinize kötü bir gün ayırmak biraz zorlaşır.

Steve’in geçmişe duyduğu özlem de basit bir nostalji değildir. Çünkü geri dönmek istediği dönem kusursuz değildir. Savaş vardır, yoksulluk vardır, ayrımcılık vardır. Fakat insan geçmişi özlerken çoğu zaman dönemin tamamını değil, oradaki kendi hayatını özler. Steve’in özlediği şey de budur. Tanıdığı insanlar. Kendisine yabancı gelmeyen bir dünya.

Bir konuşmanın ne anlama geldiğini açıklamaya gerek duymadığı bir dönem. Bunun için hiçbir süper güç çözüm üretemez. İnsan geçmişe yumruk atamaz. Kaybettiği yılları geri alamaz.

Captain America’nın burada yaşadığı problem yaşlanmanın tersidir. Normal insanlar bedenlerinin yaşlanmasına üzülürken Steve’in trajedisi bedeninin yeterince yaşlanmamış olmasıdır. Arkadaşları yaşlanmıştır. O genç kalmıştır. Bu durum fiziksel olarak avantaj gibi görünür ama psikolojik olarak son derece acımasızdır.

Çünkü insan hayatını yalnızca kendi bedeniyle yaşamaz. Başkalarıyla birlikte yaşar. Birlikte yaşlanmak da hayatın parçasıdır. Steve bundan mahrum kalmıştır. Bu nedenle Captain America’nın asıl meselesi yeni dünyanın teknolojisine alışmak değildir. Akıllı telefon kullanmayı öğrenir, yeni müzikleri tanır, yeni insanlarla arkadaş olur. Bunlar zamanla çözülebilir.

Çözülemeyen şey, kaybettiği zamanın geri gelmemesidir. Bu noktada karakterin hikâyesi çok temel bir insan gerçeğine bağlanır: İnsan hayatında bazı kapılar kapanır ve bir daha açılmaz. Çocukluk biter.

Bir dönem sona erer. Bazı insanlar ölür. Bazı ilişkiler geride kalır. Bazı şehirler değişir.

Ve insan bunların hiçbirini geri getiremez. Yapabileceği tek şey yeni dünyada kendisine yeni bir yer bulmaktır. Steve Rogers’ın kahramanlığı belki de burada fiziksel gücünden daha anlamlı hale gelir. O sadece düşmanlarla savaşmaz; kendi geçmişine saplanıp kalmadan yeni bir hayata devam etmeye çalışır. Bu yüzden Captain America’nın altında aslında çok tanıdık bir insan vardır.

Kendisini yetiştiren dünyanın ortadan kalktığını gören, eski arkadaşlarını kaybeden ve bir gün uyanıp “Ben artık buraya ait miyim?” diye soran biri. Süper Asker Serumu Steve Rogers’a güçlü bir beden vermiştir. Ama kaybettiği yılları geri vermemiştir. Onu savaşta hayatta tutmuştur.

Fakat kendi zamanında yaşama hakkını kurtaramamıştır.

8 — WOLVERINE: BEDENİN İYİLEŞİRKEN HAFIZAN İYİLEŞMEZSE NE OLUR?

Wolverine’ın gücü ilk bakışta olağanüstü bir avantaj gibi görünür. Logan yaralanır ama bedeni hızla kendisini onarır. Normal bir insanı öldürecek darbelerden kurtulabilir, ağır yaraları iyileşir ve yaşlanması son derece yavaştır. Buna adamantium iskeletini, pençelerini ve olağanüstü duyularını eklediğinizde ortaya neredeyse durdurulamaz bir savaşçı çıkar. Fakat Wolverine’ın hikâyesinde bu güç hiçbir zaman yalnızca hayatta kalmak anlamına gelmez.

Çünkü Logan’ın problemi ölmek değildir. Asıl problemi, yaşadıklarının onunla birlikte kalmasıdır.

İnsan bedeni çoğu zaman zihinden daha hızlı iyileşir. Bir yara kapanır, kemik kaynar, ameliyat izi zamanla solar. Fakat o yaranın oluştuğu anın hatırası çok daha uzun süre kalabilir. Wolverine’da bu fark fantastik ölçüde büyütülür. Bedeni birkaç saat ya da birkaç gün içinde toparlanabilir ama yaşadığı kayıpların, savaşların, ihanetlerin ve kendi yaptığı şeylerin psikolojik sonuçları aynı hızda ortadan kalkmaz.

Bu nedenle onun iyileşme gücü bir noktadan sonra ironik hale gelir. Normalde “iyileşmek” olumlu bir kelimedir. Logan’ın bedeninde ise kelime yalnızca biyolojik anlamını taşır. Bir kurşun yarasından iyileşebilir ama travmadan iyileşmek başka bir şeydir. Wolverine’ın çok uzun yaşaması da bu sorunu büyütür. Uzun ömür dışarıdan bakıldığında büyük bir hediye gibi görünür. İnsanlar tarih boyunca daha uzun yaşamak, genç kalmak ve ölümü geciktirmek istemiştir. Logan ise bunun bedelini görür.

Çünkü siz uzun yaşarken çevrenizdeki insanlar normal hızda yaşlanır. Arkadaşlarınız değişir. Sevdiğiniz insanlar ölür. Yeni insanlar gelir.

Onlara bağlanırsınız. Sonra onları da kaybedebilirsiniz. Bir noktadan sonra uzun hayat yalnızca fazladan zaman anlamına gelmez. Fazladan vedalar anlamına da gelir. Logan’ın kişiliğinin sertliği burada daha anlaşılır hale gelir. İnsanlarla arasına mesafe koyması yalnızca huysuzluğu değildir. Bağ kurmak risklidir. Bir insanı sevmek, onu kaybetme ihtimalini kabul etmek anlamına gelir. Eğer sizin hayatınız onlarınkinden çok daha uzunsa bu ihtimal neredeyse kesinleşir.

Bu yüzden Wolverine’ın yalnızlığı karakter özelliği olmaktan çıkıp bir tür korunma yöntemine dönüşebilir. Birine fazla yaklaşmazsanız onu kaybettiğinizde daha az acıyacağını düşünürsünüz. Elbette insan ilişkileri böyle işlemiyor. Logan tekrar tekrar bağ kurar. Arkadaşlıklar kurar, âşık olur, birilerine karşı koruyucu hale gelir. X-Men içindeki konumu da zaman zaman bunun üzerine kuruludur. Dışarıdan kaba ve saldırgan görünen adamın özellikle daha genç karakterlere karşı şaşırtıcı derecede koruyucu davranması tesadüf değildir.

Çünkü Logan kaybetmenin ne olduğunu iyi bilir. Onun geçmişindeki bir başka temel mesele hafızadır. Wolverine’ın hayatının önemli bölümlerinde geçmişine ilişkin hatıraları parçalıdır, manipüle edilmiştir ya da silinmiştir. Weapon X gibi programlarla yaşadığı deneyimler, yalnızca bedenini değil kimlik duygusunu da parçalar. Burada çok temel bir soru çıkar: İnsan geçmişini hatırlamıyorsa kimdir?

Kimliğimiz yalnızca şu anda yaptığımız şeylerden mi oluşur, yoksa geçmişimizin toplamı mıyız? Logan için bu soru teorik değildir. Kendi hayatının bazı dönemlerinde hangi anılarının gerçek olduğundan bile emin olamaz. Başkaları ona geçmişi hakkında bilgi verir, bazı görüntüler geri gelir, bazı şeylerin sahte olduğu ortaya çıkar. Bu durumda insan kendisine nasıl güvenebilir? Bir insan geçmişte yaptığı şeyleri hatırlamıyorsa onların sorumluluğunu taşır mı?

Hatırlamadığı bir suçun suçluluğunu hissedebilir mi? Wolverine hikâyeleri bu açıdan sıradan süper kahraman anlatılarından çok daha karanlık bir yere gider. Çünkü Logan’ın güçlü bedeni ona güvenli bir kimlik sağlamaz. Tam tersine, bedeni süreklidir ama zihinsel geçmişi parçalanmıştır. Aynaya baktığında aynı yüzü görür. Ama o yüzün hangi hayatları yaşadığından her zaman emin değildir.

ASLINDA…

Wolverine’ın hikâyesi aslında pençeleri olan ölümsüze yakın bir savaşçının hikâyesinden önce, çok uzun zamandır yaşayan, çok fazla insan kaybetmiş ve kendi geçmişinin tamamına bile güvenemeyen bir adamın hikâyesidir. Onun temel insani problemi hafızayla başlar. İnsan geçmişini yalnızca bilgi olarak taşımaz. Kim olduğunu geçmişi üzerinden anlar. Çocukluk anıları, yaptığı seçimler, pişmanlıklar, ilişkiler ve kayıplar kişinin kendisi hakkındaki hikâyeyi oluşturur.

Logan’ın bu hikâyesi parçalanmıştır. Bu nedenle “Ben kimim?” sorusu onun için sıradan bir kimlik arayışından daha ağırdır. Kendisini anlamak için geri baktığında karşısında net bir hayat çizgisi değil, eksik parçalar görür. Üstelik bulduğu her parça rahatlatıcı değildir. Bazen insan geçmişini hatırlamak ister çünkü hatırlamanın ona huzur vereceğini düşünür. Wolverine’da bunun tersi sık sık ortaya çıkar. Geçmiş geri geldikçe Logan yalnızca kim olduğunu değil, neler yaptığını da öğrenir.

Ve bazı bilgiler insanı özgürleştirmez. Yük bindirir. Burada insanın geçmişiyle ilişkisine dair son derece tanıdık bir problem vardır. İnsan gençliğinde yaptığı bir şeyi yıllar sonra farklı gözle değerlendirebilir. O sırada haklı olduğunu düşündüğü bir davranıştan utanabilir. Bir insana yaptığı kötülüğü artık düzeltemeyeceğini fark edebilir. Logan’ın hayatı bunun yüzlerce yıllık versiyonudur.

Normal bir insan birkaç on yıllık pişmanlık biriktirebilir. Wolverine çok daha fazlasını taşıyabilir. Bu nedenle uzun ömür onun için yalnızca fiziksel bir avantaj değildir. Aynı zamanda psikolojik bir yük deposudur. İnsan yaşlandıkça kayıpların biriktiği söylenir. Anne babalar, arkadaşlar, eşler, eski hayatlar ve eski benlikler geride kalır. Wolverine’ın trajedisi bu sürecin normal insan ölçeğini aşmasıdır.

O yaşamaya devam eder. Dünya değişir. Savaşlar biter, yenileri başlar. Ülkeler değişir.

İnsanlar gelir ve gider. Logan kalır. Böyle bir hayatın sonunda insanın dünyaya bağlanması mı kolaylaşır, yoksa zorlaşır mı? Wolverine’ın sertliğini bu açıdan düşünmek karakteri bambaşka hale getirir. Çünkü sürekli saldırgan görünen davranışın altında yalnızca öfke değil, tekrar incinmekten kaçınma isteği de bulunabilir.

İnsan bazen “Ben kimseye ihtiyaç duymuyorum” derken gerçekten bağımsızlığını ilan etmiyordur. “Bir daha birini kaybetmek istemiyorum” diyordur. Wolverine’ın ilişkilerinde bu duygu sık sık görülür. İnsanlara yaklaşır ama aynı zamanda mesafe bırakır. Bir gruba katılır ama tam anlamıyla ait olmaktan çekinir. Birilerinin koruyucusu olur ama kendisinin korunmasına izin vermek daha zordur. Çünkü korunmak güvenmek gerektirir.

Güvenmek ise geçmişte yeterince ihanete uğramış biri için kolay değildir. Burada iyileşme gücü yeniden çok güçlü bir metafora dönüşür. Logan’ın bedeni ona sürekli aynı mesajı verir: Ne olursa olsun ayağa kalkacaksın. Ama insanın sürekli ayağa kalkabilmesi, her düşüşün önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Tam tersine, bazen çevrenizdeki insanlar sizin ne kadar acı çektiğinizi fark etmez çünkü sizi hep ayakta görürler. Bu gerçek hayatta da çok tanıdık bir durumdur. Bazı insanlar dayanıklı oldukları için daha az zarar gördükleri sanılır. Oysa dayanıklılık, acının yokluğu değildir.

Sadece insanın acıyla yaşamaya devam edebilme kapasitesidir. Wolverine belki de bunun en uç örneğidir. Onu parçalayabilirsiniz. Bedeni yeniden birleşir.

Ama hayatındaki bir insanı kaybettiğinde o kayıp geri gelmez. Geçmişte yaptığı bir hata iyileşme faktörüyle silinmez. Hatırlamak istemediği bir şey, bedenindeki yara gibi kapanıp yok olmaz. Bu yüzden Wolverine’ın süper gücü kendi insani problemine neredeyse alaycı bir cevap verir.

İnsanlar “Zaman bütün yaraları iyileştirir” der. Logan’ın hayatı bunun doğru olmadığını gösterir. Zaman bazı yaraları iyileştirmez. Sadece onların üzerinde daha uzun süre yaşamanızı sağlar.

Wolverine’ın altında bu nedenle çok tanıdık bir adam vardır: geçmişinden kaçmaya çalışan, bazı şeyleri unutmak isteyen, bazı şeyleri mutlaka hatırlaması gerektiğini düşünen, yeniden bağ kurmaktan korkan ama yalnız kalmayı da başaramayan biri. Onun bedeni sürekli iyileşir. Asıl soru ise zihninin ve hayatının aynı şeyi yapıp yapamayacağıdır. Çünkü bazı yaralar kapanır.

Bazıları ise insanın kim olduğunun bir parçası haline gelir.

9 — FLASH: GEÇMİŞİ DEĞİŞTİREBİLMEK İNSANI ÖZGÜRLEŞTİRİR Mİ?

Flash’ın gücü ilk bakışta son derece temiz bir fantezidir. Çok hızlı koşabilir, mermilerden kaçabilir, birkaç saniye içinde şehirler aşabilir, çevresindeki dünya neredeyse durmuş gibi hareket edebilir. Hız, gündelik hayatta insanın en çok istediği şeylerden biridir. Yetişememek, geç kalmak, bir fırsatı kaçırmak gibi sorunların hepsi bir bakıma zamanla ilgilidir. Flash bu sorunların fiziksel tarafını neredeyse ortadan kaldırır.

Ama onun hikâyesi tam tersine zamanın insan üzerindeki etkisini daha görünür hale getirir. Barry Allen’ın hayatındaki en önemli olaylardan biri annesinin öldürülmesidir. Bu ölüm yalnızca çocukluk travması yaratmaz; aynı zamanda Barry’nin hayatındaki büyük “keşke”nin kaynağı olur. Çünkü ilerleyen yıllarda Barry, zamanın yalnızca içinde hareket edilen bir şey olmadığını, belirli koşullarda geriye doğru da aşılabileceğini öğrenir.

İşte burada süper güç, çözüm olmaktan çıkıp ciddi bir ahlaki probleme dönüşür. Normal bir insan geçmişte yaşadığı ağır bir kaybı değiştiremez. Bunun ne kadar acı olduğunu bilir ama bir noktada hayatını o gerçekle kurmak zorundadır. Barry’nin sorunu ise geçmişin teorik olarak kapalı olmamasıdır. Annesinin öldüğü güne dönebilir. O anı engelleyebilir.

Çocukluğundaki en büyük acıyı ortadan kaldırabilir. Bu durumda insanın kendisine “Geçmişi kabul et” demesi çok daha zor hale gelir. Çünkü artık kabul etmek ile değiştirememek aynı şey değildir. Barry değiştirebilir.

En azından öyle görünür. Bu yüzden Flash’ın hikâyesi yas meselesini çok farklı bir yere taşır. İnsanların büyük bölümü kayıp karşısında çaresizdir. Barry ise gücü nedeniyle çaresizliğin dışında kalamaz; tam tersine, her zaman başka bir ihtimal olduğunu bilmenin ağırlığını taşır. Bir insan sevdiği birini kaybettiğinde zihni zaten alternatif senaryolar üretir. O gün başka bir yere gitseydik ne olurdu? Birkaç dakika erken davransaydım? Telefon etseydim? O kavga yaşanmasaydı? İnsan zihni geçmişi tekrar tekrar kurar ve farklı sonuçlar hayal eder.

Barry Allen’da bu zihinsel süreç fiziksel bir güce dönüşür. Hayal ettiği alternatife gerçekten gidebilir. Fakat zamanın problemi, yalnızca bir anı değiştirmekle sınırlı kalmamasıdır. Geçmişte yapılan küçük bir müdahale başka insanların hayatını, başka olayların sırasını ve geleceğin bütün yapısını etkileyebilir. Barry’nin annesini kurtarmaya çalıştığı hikâyelerde ortaya çıkan temel sorun da budur. Kişisel olarak çok anlaşılır bir karar, bütün dünyanın felaketine dönüşebilir.

Bu durum Flash’ın kahramanlığını ilginç hale getirir. Çünkü Barry’nin yapabileceği en insani şey, annesini kurtarmaya çalışmaktır. Ama yapması gereken en kahramanca şey, bazen bunu yapmamaktır. Buradaki çatışma yumruk atılacak bir kötü adamdan daha zordur. Çünkü Barry’nin karşısındaki düşman kendi sevgisidir.

Birini yeterince seviyorsanız onu kurtarmaya çalışırsınız. Peki onu kurtarmak başka milyonlarca insanın hayatını bozacaksa ne yaparsınız? Flash’ın süper gücü bu yüzden yalnızca hız değildir. Aynı zamanda tercihlerin sonuçlarını büyüten bir güçtür. Normal insanlar da hayatlarında buna benzer seçimler yaparlar ama genellikle geri dönüş imkânı yoktur. Barry’nin farkı, geri dönüşün mümkün olması ve bu yüzden pişmanlığın hiçbir zaman tamamen kapanmamasıdır.

“Yanlış yaptım” dediğinde aklına doğal olarak başka bir soru gelir: “Düzeltmeli miyim?” Ve bu soru onun için mecaz değildir. Gerçekten düzeltebilir.

Ya da düzelttiğini sanabilir. Flash’ın hikâyesi burada çok temel bir insan sorununa bağlanır: Geçmişin değiştirilebilmesi gerçekten iyi bir şey olur muydu? İlk cevap genellikle evettir. İnsanların çoğunun hayatında değiştirmek istediği en az bir an vardır. Söylediği bir söz, yaptığı bir hata, kaçırdığı bir fırsat ya da kaybettiği biri.

Ama insanın bugün olduğu kişi o geçmişin sonucudur. Bir hatayı ortadan kaldırdığınızda yalnızca hatayı değil, ondan sonra oluşan sizi de değiştirirsiniz. Barry’nin annesinin ölümü korkunç bir olaydır ama onun adalet duygusunun, mesleğinin ve karakterinin oluşumunda da büyük yer tutar. Geçmişi değiştirerek acıyı ortadan kaldırmak, acının ardından oluşmuş hayatı da ortadan kaldırabilir. Bu yüzden Flash’ın zaman yolculuğu hikâyeleri aslında bilimkurgu kadar kimlikle de ilgilidir.

İnsan acılarını çıkarırsa geriye aynı insan kalır mı?

ASLINDA…

Flash’ın hikâyesi aslında dünyanın en hızlı adamının hikâyesinden önce, annesini kaybetmiş bir çocuğun o günü bir kez daha yaşayabilse her şeyi düzeltebileceğine inanmasının hikâyesidir. Bu çocuk büyür. Bilim insanı olur. Kahraman olur.

İnsanları kurtarır. Ama çocukluğundaki o an geçmişte beklemeye devam eder. Burada süper güç, Barry’nin travmasını iyileştirmek yerine ona sürekli bir kaçış kapısı açık bırakır. Normal yas sürecinin çok zor bir tarafı vardır: İnsan geri dönemeyeceğini zamanla kabul etmek zorunda kalır. Kaybettiği insanla yaşayacağı gelecek artık yoktur ve hayatını yeni biçimiyle kurmalıdır.

Barry için bu kabul çok daha zordur. Çünkü kapı tamamen kapanmamıştır. Bir insanın hayatında sürekli açık kalan “belki” kadar yorucu çok az şey vardır. Belki geri dönebilirim.

Belki engelleyebilirim. Belki bu sefer doğru yaparım. Belki annem yaşar. Bu düşünce ilk bakışta umut gibi görünür ama aynı zamanda insanı bugünden koparabilir.

Barry geçmişi değiştirmeyi düşündüğü sürece bugünkü hayatını geçmişte yaşanmamış bir ihtimalle kıyaslamak zorunda kalır. Gerçek hayatın karşısında hayali bir hayat vardır ve hayali hayatın kusurları olmadığı için her zaman daha güzel görünür. Bu da çok sıradan bir insan problemidir. İnsan bazen “Başka türlü yaşasaydım daha mutlu olurdum” diye düşünür. Başka biriyle evlenseydim, başka bir meslek seçseydim, başka bir şehirde yaşasaydım… Bu ihtimallerin hiçbirinin gerçek hayattaki zorluklarını bilmediğimiz için onları kusursuz hayal etmek kolaydır.

Flash bu düşüncenin en tehlikeli biçimini yaşar. Çünkü o alternatif hayatları gerçekten yaratabilir. Fakat her alternatifin kendi kayıpları vardır. Bir şeyi kurtarırken başka bir şeyi kaybedebilir.

Bu nedenle Barry’nin asıl olgunlaşması daha hızlı koşmayı öğrenmek değildir. Bir noktada geçmişe müdahale edebildiği halde her acıyı düzeltmeye çalışmaması gerektiğini anlamasıdır. Bu çok ağır bir kabulleniştir. Çünkü teknik olarak yapabileceğiniz bir şeyi ahlaki olarak yapmamak, yapamamaktan çok daha zordur. Barry annesini kurtaramayan güçsüz bir çocuk değildir artık.

Onu kurtarabilecek kadar güçlü bir yetişkindir. Ama yine de bazen geri çekilmesi gerekir. Bu yüzden Flash’ın hikâyesinin merkezindeki problem hız değil, kabullenmedir. İnsan geçmişini olduğu haliyle kabul edebilir mi?

Bir hatayı düzeltme imkânı olsa bile ona dokunmamayı seçebilir mi? Kaybın insan hayatındaki yerini tamamen silmek yerine onunla yaşamayı öğrenebilir mi? Flash’ın süper gücü bu soruların hiçbirine cevap vermez. Hatta cevap vermeyi daha da zorlaştırır.

Barry Allen zamanın içinde herkesten hızlı hareket edebilir. Ama geçmişten psikolojik olarak kaçamaz. Ve belki de Flash’ın en büyük trajedisi budur: Dünyada “geç kaldım” demek zorunda kalmaması gereken tek insan, hayatının en önemli anına yetişememiştir.

10 — SCARLET WITCH: GERÇEKLİĞİ DEĞİŞTİREBİLİRSEN YASI DA DEĞİŞTİREBİLİR MİSİN?

Scarlet Witch, süper kahraman dünyasında güç kavramını en rahatsız edici yere taşıyan karakterlerden biridir. Çünkü Wanda Maximoff’un meselesi yalnızca çok güçlü olmak değildir. Onun gücü zaman zaman gerçekliğin kendisine müdahale edebilecek kadar büyür. İhtimalleri değiştirebilir, insanların algısını etkileyebilir, bazı anlatılarda dünyayı yeniden şekillendirebilir ve normal bir insan için geri dönüşsüz olan şeyleri geri dönüşlü hale getirebilir.

Bu yüzden Wanda’ya dışarıdan bakınca insanın aklına çok basit bir fikir gelebilir: Böyle bir gücünüz varsa hayatınızdaki hangi problemi çözemeyebilirsiniz? Cevap, insanın en eski problemlerinden biridir. Kayıp.

Wanda’nın hikâyesinin farklı dönemlerinde ailesini, kardeşini, çocuklarını, sevgisini ve kendisine ait olduğunu düşündüğü hayatları kaybetmesi, karakterin merkezindeki duyguyu sürekli besler. Sinema evrenindeki anlatı bu tarafı özellikle belirgin hale getirir. Vision’ı kaybetmesinin ardından Wanda yalnızca sevdiği birini kaybetmez; onunla birlikte kurmayı düşündüğü hayatı da kaybeder. Ev, aile, gündelik hayat, gelecek ve sıradanlık ihtimali bir anda ortadan kalkar.

İnsan yas tutarken yalnızca ölen kişiye ağlamaz. O kişiyle yaşayacağını düşündüğü geleceğe de yas tutar. Birlikte gidilecek yerler, yapılacak konuşmalar, yaşlanma ihtimali, henüz gerçekleşmemiş küçük anılar da kaybedilir. Bu nedenle büyük kayıplar insanın geçmişini olduğu kadar geleceğini de değiştirir. Wanda’nın gücü burada çok tehlikeli bir imkâna dönüşür. Çünkü sıradan insanın “Keşke geri gelse” diye düşündüğü şeyi Wanda bir noktada gerçekten gerçekleştirebilir.

Kendisine bir hayat kurabilir. Sevdiği insanı yanında görebilir. Çocukları olabilir. Bir evde yaşayabilir.

Sabah kalkabilir, komşularıyla konuşabilir, akşam ailesiyle oturabilir. Yani süper güç, ona kaybettiği hayatın bir benzerini yaratma imkânı verir. İlk bakışta bu mükemmel çözüm gibi görünür. Fakat sorun şudur: Bir şeyi yeniden yaratmak, onu hiç kaybetmemiş olmak değildir.

Wanda’nın yarattığı dünyanın içinde huzur bulması bu yüzden mümkün değildir. Çünkü gerçeklik ne kadar ikna edici hale gelirse gelsin onun altında bir kayıp vardır. Bütün düzen, kabul edilemeyen bir gerçeğin üzerine kurulmuştur. Bu noktada Scarlet Witch hikâyesi yasın çok insani bir tarafına dokunur: inkâr. Yas yaşayan insanın zihni bazen gerçeğin doğru olamayacağını düşünür. Birkaç saniyeliğine kaybettiği kişinin hâlâ hayatta olduğunu hissedebilir. Telefona uzanıp onu aramak isteyebilir. Eve girdiğinde orada olduğunu hayal edebilir. Zihin, alıştığı dünyanın ortadan kalktığını hemen kabul edemez.

Wanda’da bu geçici zihinsel durum fiziksel bir gerçekliğe dönüşebilir. İnkârın süper gücü vardır. Bu da onu rahatlatmak yerine daha büyük bir tuzağın içine sokar. Çünkü acıyı yaşamamak için gerçekliği değiştirmek mümkün olduğunda, gerçeğe geri dönmek neden isteyesiniz?

Bu soru Scarlet Witch’in trajedisinin merkezindedir. İnsanların çoğu yasın ilk dönemlerinde geçmişe dönme seçeneğine sahip olmadığı için zamanla hayatı yeniden kurmak zorunda kalır. Wanda ise alternatif bir dünya yaratabilecek kadar güçlüdür. Dolayısıyla onun için kabullenmek yalnızca psikolojik bir süreç değildir. Aynı zamanda sahip olduğu güçten vazgeçmeyi gerektirir. Bu çok daha ağır bir şeydir. Bir insanın sevdiğini geri getirme imkânı varsa ve bunu yapmıyorsa doğru olanı mı yapmaktadır?

Peki geri getirmenin başka insanların hayatını bozacağını biliyorsa? Kendi mutluluğumuz için başkalarının gerçekliğini değiştirmeye ne kadar hakkımız vardır? Scarlet Witch’in hikâyesi burada kişisel yasla ahlaki sorumluluğu birbirine çarptırır. Wanda’nın acısı gerçektir.

İsteği de anlaşılırdır. Ama acının anlaşılır olması, insanın yaptığı her şeyi doğru hale getirmez. Bu da karakteri basit bir kahraman veya kötü karakter olmaktan çıkarır. Wanda’nın bazı seçimleri korkunç sonuçlar yaratabilir, ancak bu seçimlerin başlangıcındaki duygu son derece sıradandır: kaybettiği insanları geri istemek.

ASLINDA…

Scarlet Witch’in hikâyesi aslında gerçekliği değiştirebilen bir büyücünün hikâyesinden önce, sevdiği insanları kaybettikten sonra onların olmadığı bir hayatı kabul etmek istemeyen yaslı bir insanın hikâyesidir. İnsan kayıp yaşadığında çoğu zaman iki ayrı gerçekle karşılaşır. Birincisi, sevdiği kişi artık yoktur. İkincisi, hayat buna rağmen devam etmektedir.

İkincisini kabul etmek bazen birincisinden bile zor olabilir. Çünkü hayatın devam etmesi insanda suçluluk yaratabilir. Gülmek, yemek yemek, yeni birine bağlanmak, başka şeylerle ilgilenmek bazen kaybettiğiniz kişiye ihanet ediyormuşsunuz gibi hissedilebilir. Wanda’nın hikâyesinde bu duygu fantastik ölçekte büyür. Onun için devam etmek, yalnızca bir anıyı geride bırakmak değildir. Gerçekten geri getirebileceği bir şeyi geri getirmemeyi seçmek anlamına gelebilir.

Bu yüzden onun temel sorunu güçsüzlük değildir. Tam tersine, fazla güçlü olmaktır. Eğer hiçbir şey yapamıyorsanız bir noktada çaresizliği kabul edersiniz. Ama yapabiliyorsanız?

Eğer bir kapıyı açıp kaybettiğiniz insanı yeniden görebiliyorsanız? Eğer dünyayı onun hâlâ yaşadığı hale getirebiliyorsanız? İnsan hangi noktada kendisine “Hayır, bunu yapmamalıyım” diyebilir? Wanda’nın gücü bu nedenle yasın doğal sınırlarını ortadan kaldırır. Gerçek hayatta ölüm kesin olduğu için insan zihni zaman içinde bu kesinliğin çevresinde yeni bir hayat kurar. Wanda’nın dünyasında ise kesinlik bozulabilir.

Bu da kaybı iyileştirmek yerine dondurabilir. Çünkü yasın sonunda insanın ulaşması gereken yer, kaybettiği kişiyi unutmak değildir. Onun artık fiziksel olarak hayatında olmadığı gerçeğini kabul edip yine de yaşamaya devam edebilmektir. Wanda uzun süre tam olarak bunu yapmakta zorlanır. Onun için sevgi ile sahip olma arasındaki sınır da zaman zaman bulanıklaşır.

Birini sevmek, onun mutlaka sizin yanınızda olması gerektiği anlamına gelir mi? Bir hayatı çok istemek, o hayatı yaratma hakkı verir mi? Kendi acınızın büyüklüğü, başkalarının özgürlüğünü azaltabilir mi? Bunlar Wanda’nın karşılaştığı gerçek sorulardır.

Süper kahraman anlatısının içinden çıktığınızda ise son derece gündelik insan meselelerine dönüşürler. İnsan bazen bitmiş bir ilişkiyi kabul edemez. Birinin öldüğünü kabul edemez. Çocuklarının büyüdüğünü kabul edemez.

Eski hayatının geri gelmeyeceğini kabul edemez. Ve zihninde sürekli alternatif bir dünya kurar. “Şöyle olsaydı…” “Böyle yapmasaydım…”

“O hâlâ burada olsaydı…” Scarlet Witch’in farkı, bu cümlelerden sonra gerçekten bir dünya yaratabilecek olmasıdır. Bu nedenle Wanda’nın hikâyesi aynı zamanda arzunun sınırıyla ilgilidir. Bir insan istediği her şeyi yapabilecek güce sahip olursa ne olur?

Masallarda bu genellikle büyük bir ödül gibi anlatılır. Scarlet Witch ise bunun karanlık tarafını gösterir. Çünkü insan her istediğinin kendisi için iyi olup olmadığını her zaman bilemez. Bazı arzular acıdan doğar.

Bazıları korkudan. Bazıları yalnızlıktan. Ve onların gerçekleşmesi, altında yatan problemi ortadan kaldırmayabilir. Wanda sevdiği insanı geri getirebilir ama kaybetmiş olduğu gerçeğini silemez.

Çocuklarına sahip olduğu bir dünya yaratabilir ama bunun gerçek olup olmadığı sorusundan kaçamaz. Kendisine kusursuz bir hayat kurabilir ama o hayatı korumak için ne kadar ileri gideceğiyle yüzleşmek zorundadır. Bu yüzden Scarlet Witch’in en büyük çatışması gerçeklikle değildir. Gerçeği kabul etmekledir.

İnsan hayatında bazı şeylerin değiştirilemeyeceğini kabul etmek acı vericidir. Fakat Wanda’nın durumu daha da zordur, çünkü onun hayatında bazı şeyler gerçekten değiştirilebilir. Dolayısıyla onun olgunlaşması daha fazla güç kazanmakta değil, gücünü her acıyı yok etmek için kullanmaması gerektiğini öğrenmektedir. Bu, bizim temel önermemiz açısından belki de en güçlü örneklerden biridir. Süper güçler insani problemleri çözmez.

Bazen tam tersine, insanın o problemlerle yüzleşmesini geciktirir. Wanda Maximoff gerçekliği değiştirebilir. Ama kayıp yaşamış olmayı değiştiremez. Çünkü yasın asıl sorusu “Kaybettiğim şeyi nasıl geri getiririm?” değildir.

“Kaybettiğim şey geri gelmeyecekse ben bundan sonra nasıl yaşarım?” sorusudur. Scarlet Witch’in bütün gücü, tam da bu sorunun karşısında yetersiz kalır.