Victor Hugo’nun 1869 yılında yayımlanan Gülen Adam (L’Homme qui rit) adlı eseri, Sefiller veya Notre Dame’ın Kamburu kadar tanınmasa da yazarın edebî ve siyasi bakımdan en keskin romanlarından biridir. Yüzüne kalıcı bir gülümseme kazınmış Gwynplaine’in trajedisi üzerinden güzellik anlayışını, sınıf düzenini, halkın sefaletini ve iktidarın gerçekler karşısındaki körlüğünü sorgular.

Gülen Adam, 17. yüzyıl İngiltere’sinde geçer. Romanın merkezinde, yüzü çocukken zorla deforme edilmiş bir adam bulunur. Gwynplaine’in yüzü durmadan gülerken iç dünyası acı, yalnızlık ve adalet arzusuyla doludur. İnsanlar onun görünüşüne kahkahalarla karşılık verir; hiçbiri bu gülümsemenin ardındaki insanı görmek istemez.

Victor Hugo bu karşıtlığı yalnızca dokunaklı bir karakter yaratmak için kullanmaz. Gwynplaine’in yüzüne kazınmış gülümseme, halkın acı çekerken bile güçlüleri eğlendirmek zorunda bırakılmasının simgesine dönüşür. Romanın temel sorusu da burada ortaya çıkar: Canavar, yüzü kesilmiş olan Gwynplaine midir, yoksa onu bu hâle getiren ve daha sonra çektiği acıya gülen toplum mu?

Gülen Adam romanının konusu

Roman korkunç bir fırtına gecesinde başlar. Çocukları kaçıran, bedenlerini deforme eden ve onları panayırlarda sergilenebilecek kişilere dönüştüren Comprachicos çetesi, küçük Gwynplaine’i İngiltere kıyılarında terk ederek kaçar.

Tek başına kalan çocuk, karların arasında yürürken donmak üzere olan kör bir bebek bulur. Kendi hayatı tehlikede olmasına rağmen bebeği bırakmaz ve onu da yanında götürür. Sığınacak yer arayan iki çocuk, kendisini insanlardan hoşlanmayan bir filozof gibi gösteren gezgin şovmen Ursus ile onun Homo adlı kurduna ulaşır.

Ursus dışarıdan kaba, karamsar ve insan düşmanı görünür. Fakat iki çocuğu yanına alarak büyütür. Kör bebeğe Dea adı verilir. Gwynplaine ile Dea, Ursus’un kurduğu küçük gezici topluluğun içinde büyürler ve zamanla onun gerçek ailesine dönüşürler.

Gwynplaine nasıl Gülen Adam olur?

Gwynplaine’in yüzü, çocukken yapılan bir müdahaleyle kalıcı bir gülümseme biçimine sokulmuştur. Ağladığında, öfkelendiğinde veya ciddi bir şey söylediğinde bile yüzü gülüyormuş gibi görünür. Onun yaşadığı trajedi ile insanların gördüğü komik yüz birbirinden tamamen ayrılmıştır.

Gwynplaine büyüdüğünde panayırlarda “Gülen Adam” adıyla tanınır. İnsanlar onun yüzünü görmek için para verir ve çektiği acıyı bir eğlenceye dönüştürür. O sahneye çıktığında kalabalık güler; fakat hiç kimse bu gülümsemenin Gwynplaine’e ait olmadığını düşünmez.

Dea ise kör olduğu için Gwynplaine’in yüzündeki deformasyonu göremez. Onu görünüşü üzerinden değil, sesi, davranışları ve kişiliğiyle tanır. Böylece Gwynplaine’i gerçekten görebilen tek kişi, fiziksel olarak görme yeteneği bulunmayan Dea olur.

İkisi arasındaki ilişki basit bir aşk hikâyesinden daha fazlasıdır. Dea’nın sevgisi, görünüşün ötesine geçebilen saf ve ruhani sevgiyi temsil eder. Gwynplaine açısından Dea’nın yanında olmak, insanların kahkahaları altında ezilen yüzünden kurtulabildiği tek alandır.

Gwynplaine’in gerçek kimliği

Olaylar ilerledikçe Gwynplaine’in sıradan ve kimsesiz bir çocuk olmadığı anlaşılır. Aslında bir soylunun, Lord Clancharlie’nin oğludur. Siyasi nedenlerle ailesinden koparılmış, kimliği elinden alınmış ve yüzü değiştirilerek toplumun en altına atılmıştır.

Gerçek kimliği ortaya çıktığında Gwynplaine bir anda panayır sahnesinden İngiliz aristokrasisinin içine taşınır. Kendisine unvanı, mülkleri ve Lordlar Kamarası’ndaki yeri geri verilir. Fakat bu yükseliş, onun kurtuluşu olmaz. Çünkü Gwynplaine artık hem halkın sefaletini bilen bir panayır oyuncusu hem de o sefaletin üzerinde yükselen sınıfa resmen kabul edilmiş bir soyludur.

Bu iki dünya arasındaki uçurum, romanın en önemli çatışmasını oluşturur. Gwynplaine’in önüne zenginlik ve ayrıcalık konur; fakat bunları kabul etmesi, kendisini büyüten Ursus’u, sevdiği Dea’yı ve içinden geldiği halkı geride bırakması anlamına gelecektir.

Gülen Adam romanının temel karakterleri

Gwynplaine: Toplumun kurbanı ve aynası

Gwynplaine yalnızca acı çeken bir kahraman değildir. Yüzündeki gülümseme, onu bu hâle getiren toplumsal düzenin görünür işaretidir. Toplum önce onun bedenini bozar, ardından yarattığı bozukluğa güler. Böylece Gwynplaine hem sistemin kurbanı hem de sistemin suçunu yansıtan bir ayna hâline gelir.

Onun trajedisi, ne söylediğiyle nasıl göründüğü arasındaki çatışmadan doğar. Gwynplaine son derece ciddi bir gerçeği dile getirdiğinde bile yüzü insanları güldürür. Biçimi, sözlerinin önüne geçer; görüntüsü, düşüncesini boğar.

Dea: Görmeyen ama gerçeği seçebilen kişi

Dea adı Latincede “tanrıça” anlamına gelir. Fiziksel olarak kördür fakat romandaki diğer karakterlerden daha güçlü bir iç görüşe sahiptir. Gwynplaine’in yüzünü görmediği için toplumun güzellik ve çirkinlik ölçülerinden etkilenmez.

Dea, Gwynplaine’in içindeki sevgiyi ve iyiliği gören kişidir. Onun varlığı, romandaki fiziksel görünüş ile manevi hakikat karşıtlığının merkezinde bulunur. Gözleri gören kalabalık yalnızca maskeyi fark ederken kör Dea maskenin arkasındaki insanı tanır.

Ursus: Hugo’nun felsefi sesi

Ursus adı Latincede “ayı” anlamına gelir. İnsanlardan hoşlanmadığını söyleyen, sürekli yakınan ve dünyaya karamsar gözlerle bakan gezgin bir filozoftur. Ancak davranışları, sözlerinin tersine, merhametli ve koruyucu bir insan olduğunu gösterir.

Gwynplaine ile Dea’yı yanına alması, onlara bir aile kurması ve hayatı boyunca korumaya çalışması, Ursus’u romanın ahlaki merkezlerinden biri hâline getirir. Hugo, toplum, adalet ve insan doğası hakkındaki pek çok düşüncesini onun gözlemleri üzerinden dile getirir.

Düşes Josiana: Arzunun ve yozlaşmanın yüzü

Düşes Josiana, Gwynplaine’e duyduğu cinsel ilgiyle Dea’nın temsil ettiği sevginin tam karşısında durur. Dea, Gwynplaine’in içindeki insanı severken Josiana onun farklılığından, görünüşünden ve yarattığı heyecandan etkilenir.

Josiana’nın ilgisinde soylu sınıfın can sıkıntısı ve doyumsuzluğu vardır. Halkın yaşadığı acı, aristokrasi için gerçek bir trajedi değil, yeni ve tuhaf bir eğlence biçimidir. Gwynplaine onun gözünde sevilmesi gereken bir insan olmaktan çok deneyimlenmesi gereken bir sıra dışılıktır.

Grotesk ile yüce olanın karşılaşması

Victor Hugo, Notre Dame’ın Kamburu romanında Quasimodo ile kurduğu görünüş ve ruh karşıtlığını Gülen Adam’da Gwynplaine üzerinden yeniden ele alır. Dışarıdan çirkin veya korkutucu görünen karakter, ahlaki bakımdan çevresindeki “güzel” insanlardan daha üstündür.

Gwynplaine’in deforme edilmiş yüzü groteski, Dea’nın sevgisi ise yüce olanı temsil eder. Aralarındaki ilişkiyi yalnızca iki insanın aşkı olarak okumak eksik kalır. Bu ilişki aynı zamanda Hugo’nun güzellik anlayışının ve sanat görüşünün romana dönüşmüş hâlidir.

Güzellik toplum tarafından kolaylıkla kabul edilir; grotesk olan ise rahatsız eder, korkutur ve bakışlarımızı sorgulamaya zorlar. Hugo’nun asıl ilgilendiği nokta da budur. İnsanların “çirkin” diye damgaladığı bedenin içinde büyük bir ahlaki güzellik, soylu kabul edilen insanların içinde ise derin bir çürüme bulunabilir.

Görünüşün insanın gerçek kişiliğini gizlemesi teması, Dorian Gray’in Portresi gibi başka büyük eserlerde de farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Gülen Adam’da ise bu karşıtlık, özel bir bireysel trajedinin ötesine geçerek doğrudan sınıfsal ve siyasi bir anlam kazanır.

Siyasi alegori olarak zoraki gülümseme

Gwynplaine’in yüzündeki gülümseme yalnızca fiziksel bir deformasyon değildir. Halkın acı çekerken bile efendilerini memnun etmek için takınmak zorunda bırakıldığı zoraki mutluluğu temsil eder.

İnsanlar Gwynplaine’e baktıklarında gülen bir yüz görür. Onun gerçekten mutlu olup olmadığını, bu gülümsemenin nasıl yaratıldığını veya yüzünün arkasında nasıl bir acı taşıdığını sormazlar. Toplum görüntüyle yetinir; çünkü görüntünün arkasındaki gerçeği kabul etmek rahatsız edicidir.

Bu nedenle Gwynplaine’in maskesi, siyasi bir düzenin ürettiği toplumsal yanılsamaya dönüşür. Halkın açlığı, yoksulluğu ve öfkesi görünmez kılınırken yönetenler kendilerine sunulan yapay huzur görüntüsüne inanmayı tercih eder.

Lordlar Kamarası sahnesinde bu alegori doruk noktasına ulaşır. Gwynplaine halkın çektiği acıları anlatmaya çalışır. Fakat yüzündeki gülümseme nedeniyle söyledikleri ciddiye alınmaz. Hakikatin sesi, görüntünün yarattığı kahkaha tarafından boğulur.

Gülen Adam bize asıl canavarın kim olduğunu sorar

Roman boyunca okurun önünde aynı soru durur: Canavar, yüzü kesilmiş Gwynplaine midir, yoksa bir çocuğu siyasi amaçlarla kaçıran, bedenini bozan ve yıllar sonra bu bozukluğa gülen toplum mudur?

Gwynplaine’in bedeni, başkalarının işlediği suçun izlerini taşır. Buna rağmen toplum suçluları değil, mağduru çirkin bulur. Onu yaratan düzen görünmez kalırken o düzenin yarası herkesin eğlencesine dönüşür.

Düşes Josiana’nın Gwynplaine’e duyduğu ilgi de bu sorunun başka bir yüzünü gösterir. Josiana onun acısını anlamak istemez; farklılığından etkilenir. Böylece soylu sınıf, halkın yaşadığı felaketi önce üretir, ardından seyredilecek ve tüketilecek bir gösteriye dönüştürür.

Gülen Adam ile Joker arasındaki bağlantı

Gülen Adam’ın popüler kültürde bıraktığı en dikkat çekici izlerden biri Joker karakteridir. Romanın 1928 tarihli sessiz film uyarlamasında Gwynplaine’i canlandıran Conrad Veidt’in yüzündeki sabit ve ürkütücü gülümseme, daha sonra Batman çizgi romanlarının en ünlü düşmanlarından Joker’in görsel tasarımına ilham veren kaynaklardan biri olmuştur.

Gwynplaine ile Joker aynı karakter değildir. Gwynplaine, yüzündeki gülümsemenin kurbanıdır; Joker ise gülümsemeyi korku, kaos ve saldırganlığın işaretine dönüştürür. Buna rağmen iki karakterin yüzünde de neşe ile dehşet arasındaki sınırı ortadan kaldıran benzer bir görüntü vardır.

Joker’in edebî ve görsel kökenlerini daha geniş biçimde değerlendirmek için Oyunbozan Joker Karakteri başlıklı yazıya da bakabilirsiniz.

Gülen Adam ve Lordlar Kamarası konuşması

Gwynplaine’in Lordlar Kamarası’ndaki konuşması, romanın hem siyasi hem de duygusal doruk noktasıdır. Bir panayır oyuncusu olarak aşağılanan Gwynplaine, gerçek kimliği ortaya çıktıktan sonra İngiliz aristokrasisinin karşısına bir soylu olarak çıkar. Fakat kürsüye kendi ayrıcalıklarını savunmak için değil, içinden geldiği halkın sefaletini anlatmak için yükselir.

Romanın bu bölümü tek ve kesintisiz bir nutuk biçiminde ilerlemez. Gwynplaine’in sözlerinin arasına lordların kahkahaları, itirazları ve anlatıcının betimlemeleri girer. Aşağıdaki bölüm, yayımlanmış belirli bir Türkçe çeviriden yapılmış kelimesi kelimesine bir alıntı değildir; konuşmanın kaynak metindeki düşüncelerini ve bu yazıda ele alınan imgeleri bir araya getiren serbest bir derlemedir.

Lordlar Kamarası konuşmasının serbest derlemesi

“Mylords, size bir haberim var: İnsan soyu var. Ben derinliklerden geliyorum. Sizler çok yukarılardasınız. İzin verin de aşağıdakilerden söz edeyim size biraz. Söyleyeceklerimi bilmezsiniz. Çok yukarılardasınız çünkü. İnsan, ayağını bastığı yeri başının durduğu yerden daha iyi görür. Siz başsınız, bense ayak.”

“Ben o korkunç kaderin simgesiyim. Bugün burada, aranızda, bu ihtişamın ortasında sefaletin sesi olarak duruyorum. Ben kimim? Ben sefaletim. Ben hiçliğim. Sizin her şey olduğunuz yerde ben bir hiçim. Ama unutmayın, hiçlik her şeyin temelidir. Ben halkım, ben insanlığım.”

“Size aşağıda bıraktığınız, görmezden geldiğiniz ve unuttuğunuz dünyadan haberler getirdim. O dünya karanlıktır, soğuktur ve açtır. Siz burada ışıklar içinde, sıcak ve toksunuz. Fakat zenginlerin cenneti, fakirlerin cehennemi üzerine kuruludur.”

“Saraylarınızın temelleri o insanların kemikleriyle örülmüştür. İpekleriniz onların çıplaklığı, şaraplarınız onların gözyaşlarıdır. O insanların sırtına basarak yükseliyorsunuz. Fakat o sırt bir gün doğrulursa siz tepetaklak olursunuz.”

“Bana gülüyorsunuz. Yüzümdeki bu maskeye, bu ebedî gülümsemeye bakıp eğleniyorsunuz. Fakat bu gülümseme benim değil, sizin eserinizdir. Bu maskeyi yüzüme kazıyan bıçak sizin yasalarınız ve düzeninizdir. Ben sizin suçunuzun canlı kanıtıyım. Yüzümdeki bu korkunç neşe, vicdanınızın aynasıdır.”

“Aşağıda, karanlıkta ve sessizlikte büyük bir fırtına birikiyor. Halkın sessizliği fırtınanın habercisidir. Bir gün o sessizlik bozulacak. O zaman bu duvarlar, unvanlar ve zenginlikler sizi koruyamayacak. Adalet geç de olsa gelecektir.”

“Ben burada kardeşlerimin, o dilsiz yığınların çığlığıyım. Onların adına konuşuyorum, çünkü onlar konuşamıyor. Onların adına ağlıyorum, çünkü gözyaşları kurudu. Onların adına sizi uyarıyorum: Merhamet edin. Eğer merhamet etmezseniz adalet merhametsiz olacaktır.”

Lordlar Kamarası sahnesinin siyasi anlamı

Gwynplaine’in Lordlar Kamarası’ndaki konuşması yalnızca bir karakterin isyanı değildir. Gerçeğin iktidarla karşılaştığında nasıl etkisizleştirildiğini gösteren trajik bir sahnedir.

Gwynplaine doğru kelimeleri kullanır, halkın yaşadığı gerçekleri anlatır ve ahlaki bakımdan haklıdır. Fakat onu dinleyenlerin vereceği tepkiyi belirleyen sözleri değil, yüzüdür. Konuşma ilerledikçe Gwynplaine heyecanlanır; heyecanlandıkça yüzündeki gülümseme daha belirgin hâle gelir. O ciddileştikçe lordlar daha çok güler.

Bu sahne, içeriğin görüntü tarafından yok edilmesini anlatır. Gwynplaine “Halk ölüyor” diye haykırırken lordlar sözlerin ağırlığını değil, karşılarındaki komik yüzü algılar. Böylece insanlığın en ağır meseleleri bir eğlenceye dönüşür.

Sefaletin zenginliğin ortasına girmesi

Gwynplaine meclise girdiğinde aristokratlar sarayın ve hanedanın maddi meseleleriyle ilgilenmektedir. Dışarıda halk açlık ve soğukla mücadele ederken içeride ayrıcalıklı kişilere sağlanacak imkânlar konuşulur.

Hugo bu zıtlığı bilinçli biçimde kurar. Kendini “Sefalet” olarak tanımlayan Gwynplaine’in bu salona girmesi, aşağıdaki dünyanın yukarıdakilerin huzuruna çıkarılmasıdır. O, meclisin içine giren yabancı bir cisim ve aristokrasinin görmezden geldiği hayatın canlı kanıtıdır.

“Ben uçurumdan geliyorum” düşüncesi

Gwynplaine kürsüye çıktığında kendisini yalnızca bireysel bir mağdur olarak sunmaz. O artık halkın, yoksulluğun ve görünmez bırakılmış insanların temsilcisidir. “Ben kimim? Ben sefaletim” düşüncesi, kişisel hayat hikâyesini toplumsal bir sembole dönüştürür.

Konuşmanın ikinci önemli unsuru zenginliğin kaynağıdır. Gwynplaine, yukarıdaki ihtişamın aşağıdaki sefalet sayesinde var olduğunu söyler. Soyluların sahip olduğu rahatlığın, başka insanların yoksunluğu üzerinde yükseldiğini yüzlerine vurur.

Üçüncü unsur gelecek uyarısıdır. Gwynplaine’in sözleri yalnızca merhamet talep etmez. Aşağıda biriken öfkenin bir gün siyasal düzeni sarsacağını haber verir. Sessiz bırakılan kalabalıkların sonsuza kadar sessiz kalmayacağını söyler.

Kahkaha bir savunma mekanizmasıdır

Lordların kahkahası yalnızca yüzü farklı bir insana yöneltilmiş kaba bir alay değildir. Aynı zamanda rahatsız edici gerçeklerden korunma yöntemidir. Gwynplaine’i bir palyaçoya indirgediklerinde söylediklerini ciddiye almak zorunda kalmazlar.

İktidar, karşısındaki eleştiriyi cevaplamak yerine eleştiriyi dile getiren kişiyi gülünçleştirir. Böylece tartışmanın konusu yoksulluk, adaletsizlik ve sömürü olmaktan çıkar; konuşmacının görünüşüne dönüşür.

Gwynplaine’in trajedisi burada tamamlanır. İnsanları güldürmek için zorla oluşturulmuş yüzü, hayatının en ciddi anında sözlerinin anlaşılmasını engeller. Onun hakikati, kendisine kazınmış maske tarafından boğulur.

Gülen Adam’da iletişimin imkânsızlığı

Gwynplaine doğru argümanları sunar ve doğru kelimeleri kullanır. Fakat biçim, özü yok eder. İnsanlar onun ne söylediğine değil, nasıl göründüğüne bakar.

Bu durum Gülen Adam’ı yalnızca 17. yüzyıl İngiltere’si veya 19. yüzyıl Fransa’sı hakkında bir roman olmaktan çıkarır. İmajın düşüncenin önüne geçtiği, konuşanın görüntüsünün söylediği sözlerden daha önemli sayıldığı her dönem için geçerli bir eleştiriye dönüştürür.

Gwynplaine’in yaşadığı iletişimsizlik, iktidarın yalnızca acımasızlığından kaynaklanmaz. Lordlar, kendilerine ulaşan hakikati algılayabilecek durumda değildir. Halkın çığlığını duyamaz, yalnızca karşılarındaki şekil bozukluğunu görürler.

Gwynplaine aristokrasinin aynasıdır

Lordlar Gwynplaine’e gülerken aslında kendi yarattıkları esere gülerler. Onun yüzündeki maske, soylu düzenin ve siyasi baskının sonucudur. Gwynplaine onların suçunun canlı kanıtıdır.

Fakat lordlar bu aynada kendilerini görmeyi reddeder. Kahkaha, sorumluluktan kaçmanın yoluna dönüşür. Gwynplaine’in yüzünü kişisel bir tuhaflık olarak gördüklerinde onu yaratan toplumsal düzeni tartışmak zorunda kalmazlar.

Hugo burada aristokrasinin yalnızca ahlaken bozuk olduğunu değil, algısal olarak da yetersiz hâle geldiğini gösterir. Kendi ayrıcalıkları, gerçekliği görmelerini engeller. Aşağıdaki hayatı bilmedikleri için Gwynplaine’in anlattıkları onlara gerçek değil, abartılı bir gösteri gibi gelir.

Gülen Adam romanının trajik sonu

Lordlar Kamarası’nda aşağılanan Gwynplaine, kendisine sunulan soylu kimliğine ve ayrıcalıklara sırtını döner. Gerçek ailesi olarak gördüğü Ursus ile Dea’ya dönmeye çalışır. Ancak yaşanan ayrılık ve karmaşa Dea’nın kırılgan bedeninin taşıyabileceğinden fazladır.

Dea’nın ölümüyle Gwynplaine’in görünüşünün ötesini görebilen tek insan da ortadan kaybolur. Kalabalıklar onun yüzüne gülmüş, aristokrasi sözlerini kahkahalarla boğmuş, Dea ise onu yalnızca insan olduğu için sevmiştir.

Dea’nın ardından yaşama bağını kaybeden Gwynplaine kendisini sulara bırakır. Roman, toplum tarafından şekli bozulan bir insanın aynı toplumun içinde kendisine yer bulamamasıyla sona erer.

Gülen Adam neden hâlâ önemli?

Gülen Adam; görünüşün hakikatin önüne geçmesini, halkın acısının bir gösteriye dönüştürülmesini ve iktidarın rahatsız edici sözleri söyleyen kişiyi gülünçleştirerek etkisiz hâle getirmesini anlatır.

Gwynplaine’in trajedisi, yalnızca yüzünün deforme edilmiş olması değildir. Asıl trajedi, toplumun onun yüzünde kendi suçunu görmeyi reddetmesidir. O konuşurken insanlar sözlerini dinlemek yerine gülümsemesine bakar. Gerçek, onu taşıyan kişinin görüntüsü yüzünden reddedilir.

Victor Hugo’nun Sefiller’de Javert üzerinden tartıştığı kanun, vicdan ve adalet çatışması, Gülen Adam’da görünüş, sınıf ve temsil sorunu üzerinden yeniden karşımıza çıkar.

Lordlar Kamarası sahnesi, bir insanın insanlığını kanıtlama çabasının toplumun önyargı duvarına çarpıp parçalanmasıdır. Gwynplaine, Lord Clancharlie olarak ayrıcalıklı sınıfa katılmak yerine yeniden “Gülen Adam” olmayı ve halkın arasına dönmeyi seçer. Çünkü meclis salonunun ahlaki soğukluğu, dışarıdaki fırtınadan daha dondurucudur.

Gülen Adam’ın bıraktığı en ağır soru şudur: Bir insanın yüzüne bakıp gülerken, onun acısını görmemeyi seçen gerçek canavar kimdir?