Bazı kokular bizi çocukluğa geri fırlatır çünkü koku, beynin en ilkel ve en doğrudan alanına bağlanır. Görmek ve duymak gibi duyular önce işlenir, sınıflandırılır, filtrelenir. Koku ise kestirme bir hattan doğrudan limbik sisteme, yani hafıza ve duygu merkezine sapar. Bu yüzden bir kokuyu algıladığımızda, o koku sadece bir “bilgi” değildir; bir duyguyu, bir atmosferi, hatta bir karakterimizi taşıyarak gelir.
Çocukluğumuzda duygular daha hamdır. Yetişkinlikte öğrenilen kavramsallaştırmalar ve duygusal savunmalar henüz gelişmemiştir. Bu nedenle o dönemlerin duyusal kayıtları daha “saf” biçimde depolanır. Bir markette yeni açılmış baharat paketinin kokusu, çocukken annenin mutfağında yaşadığın bir bekleme anını; bir okul koridorundaki cilalı parke kokusu, ilkokulda teneffüs zili çalarken hissettiğin özgürlüğü hiç uyarmadan hort diye geri getirir.
Ve o geri dönüş acımasızdır; çünkü sözel değildir. Bir fotoğraf görürsün, düşüncelerin konuşarak hareket eder. Ama bir koku gelir, düşünceyi devre dışı bırakır; önce duyguyu getirir. Beyin bunu açıklamaya çalışırken sen fark etmeden çocukluğuna dönmüş olursun. Sanki hafızanın kapısında bekleyen nöbetçiler bir anda atlatılır ve odanın içine izinsiz girilir.
Bu yüzden “nedenini” her zaman söyleyemeyiz. Çünkü koku, hatırlatmak için mantıklı yollardan yürümez, direkt kalp kasını tutar. Bazen unutmuş sandığımız bir an, bir koku sayesinde tek hamlede silinmiş yerinden fırlar. Çocukluk, kokularla sandığımızdan daha fazla şimdidedir. Ve insan yaş aldıkça, koku geçmişin kazınmış mirasına daha sık kapı aralar; çünkü hayatta ne kazandıysan, alt metinde hep o çocuk kalır.
Kokular, geçmişi geri çağırmaz; geçmişi şimdiye zorla yapıştırır. Bu da insanın, kimi zaman aniden ve sebebini tam koyamadan, “birden içimi bir şey kapladı” demesinin asıl sebebidir. Koku o fark edemediğin gizli aktarıcıdır: Mutfak buharı, eski bir kitap, bir çam reçinesi, bir ilkokul kantininin yağlı hamur kokusu… Hepsi beynine, yetişkin kimliğinin arkasına sakladığın çocuğu getirir. Ve o çocuk, bir anlığına yeniden nefes alır.
